Edebiyat Saklar, Bekler, Bir Gün Geri Verir.
Çağdaş edebiyatımızın her yaştan okura seslenebilen ödüllü yazarlarından Müge İplikçi, uzun yıllara yayılan eğitimde edebiyat birikiminden süzdüklerini eğitimcilerle paylaşıyor.
Eğitimde edebiyat yolculuğumu anlatmak için sizi 90’lı yıllara götürmek istiyorum. Bu masal aslında her şey 90’lı yıllarda çiçeği burnunda bir öğretmenin bir okula atanması ve kendi isteğiyle kütüphane rehber öğretmenliğini üstlenmesiyle başlıyor. Burası bir kız okulu ve o okuldaki çocuklarla başlattığı bir seferberliği var. En azından o öyle sanıyor. O yılların tozlu koridorlarını, tebeşir kokan sınıflarını, zil sesini ve kızların birbirine karışan heyecanlı seslerini duymanız mümkün. İşte o seslerin arasında, elimde bir tomar kitapla kütüphanenin kapısını açıyorum.
Nasıl bir seferberlik bu? Karşıma aldım onları. Yaklaşık otuz kişilik, gençten de genç bir ekip. Önce okulun en gözden ırak köşesindeki kütüphaneyi temizlemekle başladık işe. Kovalar, süpürgeler, paspaslar, arap sabunu… Önce kütüphaneyi, sonra kütüphaneye çıkan merdivenleri temizledik. Toz bulutları, öksürükler, kahkahalar… Bir kız, “Hocam bu kitap 100 yıl önce mi yazılmış?” diye sormuş olabilir o esnada. “Evet,” demiş olabilirim ben de. “Belki de 100 yıl önce yazılmış ama hâlâ nefes alıyor.” O kız kitabı göğsüne bastırıp “O zaman ben de ona nefes vereyim,” demiş olabilir. O cümle seferberliğin kalbiydi sanki. Ha gerçek miydi? Konumuz kitaplarken gerçeğin tanımını kim ne yapsın!
Unutulmuş bir mekânın umudu…
Orada, öykülerimde defalarca karşıma çıkmış olan, ben okuldan ayrıldıktan kısa bir süre sonra böbrek yetmezliğinden kaybettiğimiz sevgili kütüphane sorumlumuzun —ki o da bir öğretmendi aslında— gülüşünün tınısı hâlâ kulaklarımda. İlk başlarda bana şaşkın şaşkın mesafeli bakıyordu. Sonra bir gün, “Sana bir kahve pişireyim mi hocam?” dedi. O cümleyle başka bir şeye evrildi her şey: Bir dostluğa. O kahveyi içerken bana dedi ki: “Sen buraya niye geldin? Burası okulun en unutulmuş yeri. Kimse uğramaz, kimse bakmaz. Sen geldin, üstelik çocukları da getirdin.” Gülümsedim. “Belki de en çok bu yüzden geldim,” dedim. O gün anladım ki bir mekânın unutulmuşluğu, ona dair umudun büyüklüğüyle doğru orantılı olabilir.
Sonra kahvelerin sayısı arttı, falların da. Hiçbiri tutmadı. Çocukların kantinden getirdiği sıcak sularla demlediğimiz çay fasılları da artmış olabilir. Tam detaylarını hatırlamıyorum ama çok keyifliydi. Hatırladığım net bir şey var: Biz o tozlu kitaplardan çekip aldığımız hayatları oraya karıştırdık, harmanladık. Deniz manzaralı ama tenha, ıssız, izbe bir yeri kendi ellerimizle, kendi emeğimizle, adına “cennet” diyebileceğimiz bir yere dönüştürdük.
Öyle bir dönüştürdük ki biz bile şaşırdık. Her ay için oradan bir kitap seçiyor, bir grup öğrenciyi görevlendiriyor, bütün okula öğle teneffüsünde o kitabı oynayarak anlatıyorduk. Önceleri küçük bir alandaydı bu gösteri. Sonra rahmetli baş muavinin desteğiyle ki yıl sonunda o da bu gösterilerden birinde yer alıp Simurg’u canlandırdı tiyatro salonuna taştı. Önce ön sıralar doldu, sonra arka sıralar, sonra tıklım tıklım bir izleyici kitlesi… Dile kolay; o sene neredeyse her ay bir kitap tartışması gerçekleştirdik.
O haftalardan birinde, sahnede “Hamlet”i canlandırıyorduk. Hamlet rolündeki öğrencim, gözlerini kocaman açmış, “Olmak ya da olmamak,” diyordu. O an salondaki bütün öğrenciler sustu, öğretmenler bile sustu. Çünkü o sahnede sadece bir kitap anlatılmıyordu; birbirimize görünmez bağlarla nasıl bağlandığımız da anlatılıyordu. Belki de o gün orada oturanlardan biri, yıllar sonra bir başka okulda, bir başka sahnede aynı cümleyi, o cümlenin içinden geçerek kuracaktı. Kim bilir? Hiçbir şey boşa gitmiyor. O gün o sahnede, “olmak ya da olmamak” derken, aslında hepimiz bir şeyler görüyorduk; kitapları, hayatı, birbirimizi.
Uyanırsanız korkacak hiçbir şeyiniz yoktur!
“Olmak ya da olmamak” repliğini ortalığa saçarken öylesine kendini vermişlikle yaptı ki bunu, hepimiz bir anlığına durduk. Ne olacaktı acaba? Sanki bize Shakespeare’den öte bir “olmak ya da olmamak” fikrini sunmuştu. Ursula K. Le Guin’i tartıştığım Bülent Somay’la vardığımız o noktada gibiydik: Kendi gölgenle buluşabilmek. Kendi gölgesiyle buluşabilmekti “olmak ya da olmamak”. Dünyanın en büyük yazarı ya da en muhteşem öğretmeni olabilirsiniz. Her şeyi çözmüş gibi bir haliniz vardır, ama kendi gölgenizle yüzleşemediğinizde “olmama” hikâyesinin eşiğinde duruyorsunuz demektir.
Hiçbir şey boşa gitmiyor. O gün, o sahnede “olmak ya da olmamak” derken, aslında hepimiz bir şeyleri görüyorduk. Le Guin’in ağzından söyleyecek olursak, “Dünyaya orman denir,” fikrinin o çoğulculuğunu görüyorduk belki de. Henüz orada olmasa da daha sonrasında bizi saracak olan bir auranın içindeydik.
Peki, bunun sonunda ne oldu? Bu bazen Hamlet, bazen Martı oldu. Her ay bir edebiyat programıyla devam etti. O çocuklar mezun oldular, ben de doktora için yurtdışına gitmek üzere ayrılmak zorunda kaldım. Ayrılırken kütüphaneci dostumla ve çocuklarla vedalaştım. Bir tanesi: “Hocam, siz bize kitap okumayı öğretmediniz, kitapların içinde yaşamayı öğrettiniz,” demişti. Bir de çok eğlendiğimizi ve güldüğümüzü hatırlıyorum. Benim için edebiyat ve sanat budur. “Ben şöyle dışarıda durayım da sanat burada aksın,” değildir. Sanat aslında içimizde olandır.
Carl Jung’un söylediği gibi, “Dışarı bakan rüya görür, içeri bakan uyanır.” Hepimiz biliyoruz değil mi bunu? İçeri baktığımız zaman, yani kitapla ve sanatla buluştuğumuzda, o bizi kendi gölgemizde buluşturduğu zaman uyanırız. Bu, totaliter rejimler için en büyük tehdittir. Totaliter rejim dediğimiz orada uzakta bir yerde değil, evlerin, odaların içinde olandır; iki kişinin muhabbeti içinde olandır. Siz uyanırsanız, korkacak hiçbir şeyiniz yoktur.
Bir postanede Godot’yu Beklerken…
O dönemin aktörleri, o çocuklar, ne zaman yolda, bir iş yerinde, herhangi bir yerde karşıma çıksalar, bana öyle bir sesleniyorlar ki o günler bir anda canlanıveriyor. Bir gün tıklım tıklım bir postanede, önümde bir sürü insanın olduğu bir sırada beklerken, birisi uzaktan, “Hocam, ben Şahin,” diye seslendi. “Nasılsın Şahin?” diye karşılık verdim. “Hocam beni hatırladınız, değil mi? Siz bize Beckett’ı, Godot’yu Beklerken’i okutmuştunuz. Hikâyeyi canlandırmıştık ya, ben hâlâ bekliyorum hocam…”
O an postanedeki sıradan gün, sıradan olmaktan çıktı. Bazen bir bankada çıkıyorlardı karşıma bir kambiyo görevlisi olarak, bazen de uçakta bir hostes olarak… Konuşma eninde sonunda kitaplara geliyordu. O kitaptaki şu kahraman, bu kitaptaki şu tema… O kızların bana verdikleri o garip, o beklenmedik cevaplar aslında şunu söylüyordu ısrarla: Edebiyat varsa biz devam edebiliriz. Bunun kanıtıydı tüm bunlar.
Geçtiğimiz günlerde bir başka eski öğrencimle karşılaştım, kızıyla tanıştırdı beni. “Bakın bu Defne,” dedi bana. Sonra Defne ile aramıza bir sürü cümle bıraktı. Sır gibi olan ama aslında olmayan da bir sürü şeyi. Kitaplardan mı örnek veriyordu, ortak geçmişlerimizden mi, hepsi birbirine karışmıştı. Her şey ama her şey oradaydı. O gün anladım ki kitaplar sadece okunmaz, aynı zamanda saklar. İşte böyle bir şey edebiyat. Saklar, bekler, bir gün geri verir. Bazen bir postanede, bazen bir bankada, bazen de uçağın dar koridorunda. Geri alırsınız onları başka bir sırla, hayat bilgisiyle. Olmak, olsa olsa budur diye düşünebileceğimiz bir nokta, özel bir koordinat.
Her şey kitaplar sayesinde olmuştu. Orada 30 çocukla birlikte yaşadığımız “gariban” diyebileceğim o pırıltılı ve güzel anlar sayesinde olmuştu. Oysa şimdi o kadar kötü şeyler yaşıyoruz ki. Polyannacılık dönemi artık bitti. 21. yüzyılda her şeyin tozpembe olacağından bahsetmek çok da makul bir tavır değil. Sevgili yazar arkadaşım Başar Başarır, “Gülerken ağlıyoruz. Ağlarken gülüyoruz. Bu da çağımızın trajedisi,” demişti. Geçtiğimiz dönemleri, yaşadıklarımızı, içine düştüğümüz cendereleri düşününce, o kadar haklı ki.
İnsan, merakını kaybetmediği sürece…
Peki devam etmeyecek miyiz? Biz buradaysak, yaşıyorsak, birbirimizle paylaşıyor ve konuşabiliyorsak, devam etmeyecek miyiz? Hamlet’in “olmak ya da olmamak” fikrinin olma tarafının ne olduğu sorusunu düşünmeyecek miyiz? “Olmama”nın eşiğindeyken, bunun sıkıntılarını yaşamanın aslında insana özgü bir şey olduğunu atlayacak mıyız? Hayır.
Varsın bütün kitaplar özet halinde çıksın karşımıza. Goethe’nin Faust’unu ya da Shakespeare’in bütün eserlerini 15 dakikada anlatan dijital olanaklar var artık. Varsın anlatsınlar, hiç önemli değil. İçimizdeki bu, insan olmanın önemli bir misyonu olan hantal merakı bizden çalamazlar. Oradan doğan merakı takip eden insan zihni, o kitabı er ya da geç okuyacaktır. Hamlet’i anlama tasasını er ya da geç içinde taşıyacaktır. Godot’yu beklemenin ne demek olduğunu bütün inançların ötesinde sorgulayacaktır. Çünkü insan, merakını kaybetmediği sürece, bir gün o özetin ötesine geçmek isteyecektir.
Bir özet, bir kitabı asla anlatamaz; ancak bir kapı aralar. Ve o kapıdan giren, bir daha asla eskisi gibi çıkamaz. İşte bizim işimiz, o kapıyı aralamak. Öğretmenlerin, yayıncıların, yazarların işi bu. Ve bence en güzel iş. Çünkü insanın içindeki merak, hiçbir algoritmaya sığmaz. O merak, eninde sonunda yüzünü kitaplara döner. Belki bugün değil, belki yarın değil ama bir gün mutlaka döner. O gün geldiğinde, bir öğretmenin, bir yayıncının, bir kütüphanecinin eli orada olmalı. Bizim buradaki varlığımız, o gün için bir hazırlık.
Devrimimiz kitaplar, devrimimiz edebiyat olsun!
Dünya 90’lı yıllarda bir batağın içindeydi, ama Türkiye’deki hiç kolay bir süreç değildi. 30 kız çocuğuyla kendimi de katarak, kendi karanlıklarımı ve kendi gölgemi de katarak paylaştığım ve paylaşmaktan gurur duyduğum, bugün de size anlatmaktan hakikaten onur duyduğum o günler aslında sahiciydi. Sanal değildi. Boşuna yaşanmış değildi. Boşuna yaşanmadığı için de bugün ben tek parça olarak buradayım. Bu tek parçalık, aslında lime lime olmuş bir bütünsellikten kaynaklı.
Hepimizin birbirimize çok ihtiyacı var. Ama bu ihtiyaç aslında içeri bakarak gördüğümüz uyanmanın getirdiği o paydayla ilgili. O paydadaki bizler, birbirimize ilham vermeye devam etmeliyiz. Yalnız olmadığımızı hatırlatan bu noktanın kıymetini, hatta “ilahi bir keyif” olduğunu düşündürtüyor bana.
Biz o gençlerle o pırıltıyı, o ışığı yakalamıştık. Umarım o ışık sizin yolunuz olur. Kitapsız gününüz olmaz. Edebiyatsız gününüz olmaz. Dünyayı değiştirmek mümkün. Gene Ursula K. Le Guin’e bakalım: “Devrim yapamazsınız, devrim olabilirsiniz,” diyordu bu efsane kadın bize. Devrim yolunda devam edelim o halde. Devrimimiz kitaplar, devrimimiz edebiyat olsun!









