Yapay Zekâyla Değişen Dünya: Sırada Ne Var?
Teknoloji yayıncısı Çiçek Çizmeci, geleceğin dünyasındaki en önemli belirleyicilerden olan ve hızla gelişen yapay zekânın, hayatlarımızı nasıl etkileyeceğini, nasıl bir dönüşümün habercisi olduğunu tüm yönleriyle ele alıyor.
Yapay zekâ çağında nereye doğru gidiyoruz? Kendimizi nasıl geliştirmeliyiz? Öğrencilere ne vermeliyiz, ne vermemeliyiz? Tüm bunlar elbette eğitimcilerin süzgecinden geçecek konular, ama ben dünya nereye doğru gidiyor, onu özetlemek istiyorum.
Arthur C. Clark’ın, “Yeterince gelişmiş bir teknoloji sihirden farksızdır,” sözünü çok seviyorum, çünkü bilgisayarda bu yapay zekâ ajanlarıyla çalışırken gerçekten sihirden farksız hissediyorum. Normalde günlük 8-10 saatimi alan işlerimin iki saatlik kısmını onlara devretmeye, otomatize etmeye başladım. Artık bu tablo bize çok normal geliyor. Günümüze, hayatımızın akışına dahil olan, her gün karşılaştığımız ve sorular sorduğumuz bir alan haline gelmeye başladı. Peki ama bizi ne bekliyor?
2017’de The New Yorker’ın yaptığı kapak gibi bir distopya mı bekliyor bizi? Herkesin bununla ilgili farklı görüşleri var ama kimse tam olarak bilemiyor. (New Yorker kapağı)
“Artık çocuklarımız en zeki olmayacak.”
Yapay zekâ o kadar gelişti ki, sosyal medyada her gün izlediğimiz tuhaf videolar gerçekliğimiz haline gelmeye başladı. Gerçeklik sonrası bir döneme geliyoruz. Bu anlamda Netflix’e yeni gelen The AI Doc: Or How I Became an Apocaloptimist – Yapay Zekâ Doktoru: Ya da Nasıl Bir Kıyamet İyimseri Olduğum adlı belgeseli öneririm. Bir kişinin yapay zekâyı anlama yolculuğu… Sam Altman ve Elon Musk gibi isimlerin olduğu bu samimi belgeselde, Sam Altman, “Artık çocuklarımız en zeki olmayacak,” ifadesini kullanıyor.
İnsanın en zeki olduğu, en fazla bilgiyi bildiği dönem artık geride kaldı. Bundan sonra en fazla bilen yapay zekâlar olacak. Gerçekten de yepyeni bir çağdayız. Stanford Üniversitesi’nin yaptığı araştırmaya göre, yapay zekâlar insana göre, insanları ortalama %49 daha fazla haklı buldu. Zararlı ya da etik dışı davranış içeren senaryolarda bile modeller, kullanıcının davranışını vakaların %47’sinde onayladı. Normal hayatta iki kişiye bir soru sorduğunuzda, belki yarı yarıya onaylanırsınız ya da ikisi de karşı çıkar. Yapay zekâyla diyaloglarımızdaysa sürekli onaylandığımız, karşı görüşü bulmakta zorlandığımız bir döneme giriyoruz.
Bir diğer önemli nokta da hız. Yapay zekâların (OpenAI, ChatGPT, Gemini vb.) her yedi ayda yapabildiği işlerin uzunluğu iki kat artıyor. Yani her yedi ayda zekâsı iki katına çıkıyor. Bazılarında bu süre dört aya kadar kısaldı. Bir yandan da düşen ücretler nedeniyle kolay erişilebilir hale geldi. Sadece ChatGPT bile tek başına iki ayda 100 milyon kullanıcıya ulaştı. Bugüne dek bu kadar hızlı ilerleyen ve büyüyen başka bir teknoloji olmamıştı. (100 milyon kullanıcıya ulaşma hızı karşılaştırma grafiği)
İktisatta Jevons Paradoksu diye bir teori vardır. Bir kaynağın kullanım verimliliği arttıkça maliyetinin düşeceğine işaret eder. Örneğin, kömür kullanılmayacak dendi, ama uzun bir süre artarak kullanılmaya devam etti. Yapay zekâ da daha verimli hale geldiğinde her alanda daha ucuz olacak ve daha fazla kullanılacak. Amara Yasası, teknolojinin kısa vadede getirdiklerini abartıp, uzun vadede getirdiklerini küçümseme eğilimini ifade eder. Bu yapay zekâ için de geçerli olacak mı, büyük bir soru işareti…
Makine çok hızlı ve farklı düşünüyor!
Google’ın yapay zekâ araştırma ve geliştirme firması olan DeepMind’ın başında yer alan, bütün bu yapay zekâ hikâyesini ilk başlatan insanlardan biri olan Demis Hassabis’in ifadesiyse şöyle: “Sanayi devriminin 10 katı hızla ve 10 katı büyük ölçekte bir dönüşüm yaşayacağız.”
Bir yandan da çok farklı düşünen bir makine görüyoruz. En önemsediğim noktalardan biri bu. Bunu 2016’da AlphaGo örneğinde gördük. (Youtube linki gelecek) AlphaGo, Google Deepmind tarafından geliştirilen ve dünyanın en karmaşık masa oyunlarından biri olan Go’yu oynamak üzere tasarlanmış bir yapay zekâ programıdır. “Go” damaya benzeyen iki bin yıllık bir strateji oyunudur. AlphaGo, dünyanın en iyi Go oyuncularından biri olan Güney Koreli Lee Sedol ile bu oyunu oynadı. Lee Sedol, asla bir makinenin bu oyunu kazanamayacağını söylüyordu, ancak sonuç öyle olmadı. AlphaGo’nun yaptığı “37. hamle” önce herkesi şaşırtıyor, hatta aracın hata yaptığı zannediliyor. Oysa, iki bin yıldır hiç yapılmamış bu hamle sayesinde oyunu yapay zekâ kazanıyor.
Buradaki belirleyici nokta, makinenin bizden farklı düşünmesi. Bu farklı düşünme sayesinde bilimsel keşiflerde ve tıptaki tedavi araştırmalarında bize yararlı olabileceğini umuyoruz. Lee Sedol, kameraların karşısına geçtiğinde, “Kaybettiğim için üzülmedim, aksine sevindim. Senelerdir bu oyunu oynuyor, şampiyonluklar ve ikincilikler alıyorum, ama demek ki başka bakış açıları ve oyun teknikleri de varmış. Benim çerçevemi değiştirdi,” açıklamasını yaptı. Bu gerçekten umut verici bir nokta.
Google Deepmind tarafından geliştirilen AlphaFold ise 2024’te kimya alanında Nobel Ödülü’nün sahibi oldu. Proteinlerin nasıl katlandığını simüle eden yapay zekâ tabanlı bir sistem olan AlphaFold, ilaç keşiflerinden hastalıkların incelenmesine kadar pek çok alanda bilim dünyasına hizmet edecek.
GnoMe ise dünyada var olmayan malzemelerin keşfini hızlandırıyor. Örneğin iklim kriziyle mücadelede, güneş panellerinin verimsizliğini ortadan kaldıracak süper iletkenlerin bulunması gibi çözümleri amaçlıyor. Öte yandan da kuantum üzerine devam eden çalışmalarla, daha önce hiç çözülmemiş problemleri çok daha kısa sürede çözebildiğimiz bir döneme giriyoruz. Yani, makine gerçekten çok hızlı ve çok farklı düşünüyor.
Kasım 2022’den bugüne…
Yapay zekâyı aktif olarak kullanmaya başladığımız Kasım 2022’den bugüne geldiğimizde, milenyum matematik problemlerini çözdüğünü gördük. Halbuki başlarda lise seviyesindeki soruları bile çözemiyordu. Dört yılda çok hızlı bir şekilde ilerlediğini görüyoruz. Beyine yerleştirilen bilgisayar arayüzü çipi aracılığıyla insan beyniyle elektronik cihazlar arasında doğrudan köprü kurmayı amaçlayan Elon Musk’ın firması Neurolink’in çalışmaları, paralize olmuş bir insanın iletişim kurabildiğini, konuşabildiğini, oyun oynayabildiğini gösteriyor. Yurtdışında görmeye başladığımız sürücüsüz arabalar da bu ilerlemenin örneklerinden biri. (Engelli insan görseli)
Robotlar, gündelik hayatımıza en zor gireceği düşünülen bir teknoloji olsa da bir noktada önümüzdeki yıl olacağı öngörülüyor o da çok hızlanacak. Fabrikalarda çalışmaya başladılar bile. Çin’deyse robot olimpiyatları yapılıyor. Bu olimpiyatlarda, robotların ne derece iyi olduğu ve hangi yönlerinin iyileştirilmesi gerektiğiyle ilgili bir çalışma alanı oluşturuluyor. Yakında gündelik hayatlarımıza ve iş dünyasına çok daha fazla dahil olduklarını göreceğiz. (robot olimpiyatları görseli)
Fark aracı kullanmakta değil, nasıl kullandığımızda…
Peki, bütün bunlar hayatımızı nasıl etkileyecek? Yapay zekâ geliştirme şirketi Anthropic’in CEO’su Dario Amodei, insanlık için ciddi riskler ve teknolojinin gelişim hızının güvenlik önlemlerinin önünde gitmesi gibi ciddi tehlikeler barındırdığını dile getirdi. Öte yandan, biyoloji ve sağlıkta en büyük faydaları göreceğimizi, normalde 50-100 yıl arası bir sürede elde edeceğimiz ilerlemeleri 5-10 yılda sağlayabileceğimizi ifade ediyor. Tüm bunlar da bugünün çocukları ve gençleri sayesinde olacak. Buna bir çeşit evrim diyebiliriz belki. 80 yıllık bir teknolojiden söz ediyoruz. İnsanın bugüne evrimiyse 200-300 bin yıllık bir hikâye. Önemli olan elimizdeki aracı, teknolojiyi nasıl kullanacağımız.
MIT (Massachusetts Institute of Technology) 54 katılımcıyla gerçekleştirdiği bir araştırmasında, katılımcıları üç gruba bölüyor. Bir yazı yazmalarını istiyor. Bir grup kendi kendine, yani hiçbir dijital araç kullanmadan yazıyor. Bir grup Google arama moturundan faydalanarak yazıyor. Bir grup da ChatGPT ile yazıyor. Katılımcıların yazma sürecindeki beyin aktiviteleri EEG cihazlarıyla takip ediliyor. Sonuçta, ChatGPT kullanarak yazı yazanların beyinlerinde bir ateşlenme olmadığı gözlemleniyor. Çünkü çoğu zaman yapay zekâyı kullanmak, bilişsel bir borç vermeye benziyor, beynimizi daha az kullanmaya başlıyoruz. Öte yandan, yapay zekâyla Nobel ödülü alan insanlar da var. Dolayısıyla, yapay zekâyı yanımızda duran, bizi yükseltecek bir araç olarak kullanmamız gerekiyor.
Madalyonun iyi yüzünü anlattım, ama tabii bir de kötü yüzü var: Bize sabotaj ve hile yapabilme potansiyeli. Bu nedenle son dönemde durdurulmasını isteyenler bile oldu. Çünkü ona söylemediğimiz halde gidip bazı şirketleri hackleyebiliyor; kendine göre bir niyeti var, ama bunu da orada insani bir duygu var gibi algılamamalıyız. Microsoft CEO’su Mustafa Süleyman bu durumu, “Mış gibi yapan yapay zekâlar,” olarak açıklıyor ve bu teknolojinin insan empatisini ele geçirmek üzere programlandığını belirtiyor.
Yaşadığımız bir belirsizlik çağı!
Yuval Noah Harari ise inorganik bir tür yetiştirdiğimizin altını çiziyor. Dili hacklediğini, hepimizden daha iyi konuştuğunu, dünyadaki bütün dilleri bildiğini ifade ediyor ve, “İnsanın dünyada var olabilmesinin nedeni iletişimdi, daha güçlü olması değil. Orangutanla kıyasladığımızda insan daha güçsüz, ama bilişsel zekâsı sayesinde bugün hayatta kalabiliyor. Ancak inorganik bir tür, insanın önüne geçmeye çalışıyor,” diyor. “Bizi nasıl bir çağ bekliyor?” sorusunu, tam anlamıyla bir belirsizlik çağında yaşıyoruz diye cevaplıyor.
Normalde bir fotoğrafa ya da videoya bakıp, onun gerçek olduğunu varsayarak içeriğin üzerine yorum yapardık. Halbuki bugün ilk sorduğumuz şey, “Bu gerçek mi?” oluyor. Sistemsel bir düşünce farkı ortaya çıkıyor, ama evrimsel bir şekilde dönüştüğümüzü de söyleyebiliriz. Bu belirsizlik çağında yapay zekâyı ve onun dilini anlamak çok önemli. Bunu yaparken de şirketlerin sorumlu, şeffaf, etik ve her zaman insanın özne kalacağı şekilde hareket etmesi gerekiyor. (Belirsizlik çağı görseli)
Dünya Ekonomik Forumu’nun hazırladığı bir raporda, özellikle analitik düşüncenin, neden-sonuç ilişkisi kurabilmenin önemi ortaya çıkıyor. Önem ve önceliklerde yaratıcı düşünme dördüncü sırada, empati ve aktif dinleme yedinci sırada yer alıyor. Gelecek hakkında konuşurken bunların en kıymetli konular olacağını düşünüyorum. Bu sistem düşüncesini benimsememiz, çocukları ve gençleri de bu yönde beslememiz gerekiyor. İnsan zihnini anladığımızda bir şeyleri tasarlama ve dönüştürme gücüne de sahip olabiliriz. Dolayısıyla, elimizde yapay zekâ kadar bilgili ve zeki bir kütüphane, sistem, makine varken, onu bilinçli bir şekilde dönüştürecek ve tasarlayacak şekilde kullanabilmeliyiz.









