Şiddetin, Nefretin, Zorbalığın Gölgesinde Eğitimde Edebiyat

Şiddetin, Nefretin, Zorbalığın Gölgesinde Eğitimde Edebiyat

Edebiyatçı, hukukçu Behçet Çelik ve İstanbul Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi’nden (ÇOÇA) Prof. Dr. Pınar Uyan Semerci, yazar, yayıncı Mine Soysal’ın sorularını cevaplıyorlar. Evde, sokakta ve okullarda giderek artan toplumsal şiddetin, çocukluk ve ergenlikte yoğunlaşan yalnızlığın can yakan sonuçlarını, insanları birbirine yakınlaştıran yenilikçi, kapsayıcı çözüm yollarını ele alıyorlar.

Mine Soysal: Son yıllarda yükselen bir ivmeyle canımızı yakan şiddet ve zorbalıkla baş etme, karşı durma, yerine insani değerleri yüceltme arayışımıza edebiyatın, kitapların penceresinden bakmaya çalışacağız. Konuklarım; İstanbul Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi’nden (ÇOÇA) Prof. Dr. Pınar Uyan Semerci ve edebiyatçı, hukukçu Behçet Çelik.

Evde, sokakta, okulda giderek artan toplumsal şiddetin öznesi haline getirilmek istenen “suça itilen çocuklar” gerçeğini; çocukluk ve ergenlikte yoğunlaşan yalnızlığı –yeni deyişle “yeni yalnızları”– anlamaya çalışacağız. Nefret dilinden sansürcü uygulamalara dek hızla ağırlaşan sorunlara karşı, edebiyatın ve nitelikli okumaların kapsayıcı, zenginleştiren kazanımlarını paylaşacağız.

Sevgili Pınar Hocam, konunun uzmanı olarak öncelikle bize “suça itilen çocuk” tanımını yapar mısınız kısaca?

Pınar Uyan Semerci: Üst üste ve çok farklı tipte vakaların karşımıza çıktığı çok zor bir dönemdeyiz. Aslında bazı okullarda dışarıya çok da yansımayan şiddet olayları uzun zamandır vardı.

Tanımlar iki noktada önemli. Birincisi çocuk. Evrensel olarak kabul edilen “çocuk” tanımına 18 yaş altı bireyler giriyor. Öte yandan, 15-18 yaş aralığının çocuk olarak algılanıp algılanmamasıyla ilgili bir tartışma da var. Ancak ben bunu Türkiye için çok tehlikeli görüyorum. Çocuk yaşta evlilikler, çocuk işçiliği, çocuğun çalıştırılması gibi durumları göz önünde bulundurunca, çocuğu korumak, çocuğun güvenliği ve hakları açısından 18 yaş sınırını korumak çok önemli.

“Suça sürüklenme” ve “suça itilen çocuk” tanımları…

İkincisi, “suça sürüklenme” ve “suça itilen çocuk” tanımları. Belki farkındasınızdır, son yasal düzenlemelerde bu tanım, “adli süreçler içindeki çocuk” olarak değiştirildi. Daha öncesinde kullanılan tanımlarda, çocuğun o eylemi gerçekleştirirken etkilendiği çevresel faktörler, doğduğu ailenin koşulları, mahalle ortamı, büyüme şartları ve tüm bunların çocuğu suçu işlemeye itmesi vurgulanıyordu ki, bu çok önemli bir nokta. Bu yaklaşım çocuğun o eylemi gerçekleştirmesine yol açan koşullara dikkat çekmekteydi. “Adli süreçler içindeki çocuk” tanımı bu vurguyu içermiyor.

Bu alana kafa yoran, uğraşan biz eğitimciler, çevre unsurunun bizi nasıl şekillendirdiğini, sosyalizasyonun bizi nasıl insanlar yaptığını, edebiyatla, sanatla ya da farklı öğretmenlerle karşılaşmanın ne kadar büyük değişim yarattığını biliyoruz. Bazı çocukların doğuştan, doğaları gereği bu kötülükleri ve eylemleri yaptıkları fikrini savunanlarla diyaloğu sürdürmeye ve sorgulamaya devam etmeliyiz, ancak bu hiç kolay bir şey değil. Kavramlara ihtiyacımız var. Onlar bizim teşhis koymamızı, anlamamızı, dünyayı yorumlamamızı, berraklığı sağlıyor. Buradan başlamak çok önemli.

Mine Soysal: Her şiddet vakasından sonra kendimi o çocukları öfkeyle suçlarken buluyorum. Ama sonra gece yatağa yattığımda, “Lanet olsun Mine, bunlar çocuk ve onları biz bu hale getirdik,” diyorum. Bu iç çatışma hiç bitmiyor.

Pınar Uyan Semerci: Uluslararası bir toplantıdan daha yeni geldim ve orada da gördüm ki, çok ortak bir dert bu. Çok fazla sayıda ülkeden arkadaşımız, benzer bir biçimde şiddetin yaygınlığını ve bu içinde yaşadığımız şiddet dolu dünyanın çocukların yaşamına olan yansımalarını anlattı. Kendi sorunumuz olarak algıladığımız bir konu ama aslında küresel bir sorun.

Edebiyatın duygusal eğitimi…

Mine Soysal: Sevgili Behçet Çelik, hayran olduğumuz edebiyatçı kimliğinizin ve az bilinen avukatlık mesleğinizin ışığında… Edebiyatın, nefret dilinden, şiddetten ve ayrımcılıktan uzaklaştırıcı, somut bir etkisi olabilir mi? Tek başına bu çürümeyi engelleyemez ama edebiyat, çocuklara, bizlere ne sağlar? Nasıl bir güç verir?

Behçet Çelik: Edebiyatın bize ne kazandırdığı hep sorulur. Buna verilecek birçok yanıt var, ama sanırım ilk vurgulanması gereken, edebiyatın bize dünyalar açması. Kuşkusuz, önce kendi dünyamızı açar, sonra da başka dünyaları. Başka insanların dünyalarını içeriden tanıma, onları anlama fırsatı ve imkânı buluruz. İyi bir edebiyat kitabını okurken, bize hiç benzemeyen, bizimkinden oldukça farklı koşullarda yaşayan birilerinin hayatını kendi hikâyemizmiş gibi hissetmeye başlarız. Paralel bir evrende o hayatı yaşarız adeta. Edebiyatçı bizi bir hikâyenin içine yerleştirir, biz de o hikâyenin diğer karakterlerinden biriymişiz gibi hissetmeye başlarız.

İyi edebiyat kitapları okuduğumuzda sadece bir kişinin daha hikâyesini öğrenmekle kalmayız; başka hayatlar, başka dünyalar, yaşayışlar ve duygular olduğunu görürüz. Edebiyatın, anlama ve sezgi gücümüzü arttıran böyle bir yanı var. Bir kitabın anafikri sorulduğunda, bunu açıklayacak matematiksel bir formül yok. Çok kitap okuyan gençlerle sohbet ettiğinizde, birçok anlamda farkındalıklarının yükseldiğini görebiliriz. Edebiyat, kendi dünyalarımıza kısılıp kalmamızın önüne geçiyor, bizi sıkıştırıldığımız dünyalardan çıkarıyor, başka insanları tanımaya ve başka insanların acılarını kendi acılarımız gibi hissetmemize olanak tanıyor. Başka insanların acılarını içeriden duymamızı sağlıyor.

Sorunuzla ilgili kritik nokta da burası. Başka bir insanın acısını derinden tanımak, insandaki şefkat duygusunu güçlendirir. Şiddetin önüne geçecek olan da budur. Edebiyat duygusal bir eğitim verir, tıpkı Flaubert’in meşhur romanı Duygusal Eğitim’in (1869) başlığının işaret ettiği gibi. Bu duygusal eğitimin içindeki “olgunlaşma”, üzerinde konuştuğumuz pek çok zorlukta elimizdeki en önemli yardımcılardan biridir. Edebiyat, çocuğun ya da gencin, kendisinin bir varlık olduğunun farkına varmasını sağlar. Daha da önemlisi, “başka varlıklar arasında bir varlık” olduğunu da anlamasını sağlar. Bu da nefret dili, ayrımcılık, şiddet gibi olumsuz duygulara karşı sağlam bir kavrayış kazandırır onlara. Anlamaya ve sezmeye odaklı olmasından ötürü ayırıcı değil birleştirici, yakınlaştırıcı bir etkisi vardır edebiyatın.

Kutuplaşma, yaralarımıza tuz basıyor…

Mine Soysal: Pınar Hocam, bir söyleşinizde, “Kaygılar ve sorunlarda ortak, sorumlular konusunda ise kutuplaşmış durumdayız,” diyorsunuz. Gerçekten de “kutuplaşma” yaralarımıza tuz basıyor, bir türlü iyileşemiyoruz. Politik kutuplaşma her alana sindi. Gelir eşitsizliğiyle, sunulan eğitimin olanakları ve niteliğiyle en çok da gençleri, çocukları etkiliyor. Hele sınıflardaki “farklılar, ötekiler”: Engelliler, göçmenler, sosyal iletişim bozukluğu ya da öğrenme bozukluğu olanlar, hatta down sendrumlular… Ne dersiniz?

Pınar Uyan Semerci: Uzun zamandır “kutuplaşma” üzerine çalışıyoruz. Aslında ilk çıkış noktamız “ötekileştirme”ydi. Ötekileştirme, çok özetle karşımızdakini kendimizle aynı seviyede görmemek, bizden aşağıda görmek demek. “İnsandışılaştırma”ya kadar giden bir süreç. İnsan hakları ihlali çerçevesinde de vurgulanan bir nokta bu. Öteki’ni kendimizle aynı düzeyde, aynı masanın etrafında, aynı haklara sahip olarak görmemek. Hatta öteki gördüklerimizi ahlaki olarak da aşağıda görmek. Bunu araştırmalarımızda çok farklı şekillerde çalıştık.

Türkiye’nin siyasal zemininde, siyasetçiler ya da siyasal partiler arasındaki kutuplaşmanın toplumsal yansımalarını da tespit ettik. Mevcut siyasi düzlemdeki kutuplaşma, toplumun içinde de büyümeye başladı ve bir tür ötekileştirmeye dönüştü. Bunun literatürdeki adı “duygusal kutuplaşma”. Toplumda, farklı partileri destekleyen bireyler arasındaki mesafenin artması.

Son dönemde yaptığımız bütün çalışmalarda, kutuplaşmanın medyada ve sosyal medyada olan yansımalarını da ele aldık. Haliyle tüm bu sürecin çocuklara ve gençlere olan etkisini de görmeye başladık. Bu durum bazen siyasal ideolojiler düzeyinde bazen de güçlü bir göçmen karşıtı söylemde tezahür edebiliyor. Bizler de bunun bir parçası olabiliyoruz. İçinde yaşadığımız ev, mahalle, okul, neresi olursa olsun kapsayıcı olmaktan uzaklaşabiliyoruz ve bu giderek daha da normalleşiyor. Örneğin göçmen hakları üzerine yapacağınız bir konuşmada, göçmenlerin hakları olduğuna dair neden bir konuşma yapmak istediğinizi açıklar halde buluyorsunuz kendinizi. Tüm dünyada insanlık olarak haklar alanında yıllar içinde aldığımız yoldan çok geriye düştük.

Sınıflarımızda, okullarımızda çocuk hakları ya da insan hakları ve bunların evrenselliği üzerine konuştuğumuzda, o meşru zeminin bu kadar yıpranmasından ötürü çok zorlanıyoruz. Birçok şeyi tekrar tekrar ve en baştan inşa etmeye çalışıyoruz. Bunun çok hayati olduğunu düşünüyorum. Mevcut yasaları, kuralları, uluslararası hukuku gençlere anlatmaya çalıştığımızda maalesef boşlukta kavramlar olarak kalıyor, teorik tartışmalardan öteye geçemiyor. Halbuki bu teorik dediğimiz tartışmalar ve alınan yollar, geçmişte yaşanan tecrübelerle oluşmuş, insanlığın büyük kazanımları. Biz yetişkinlerin yarattığı bugünün dünyası, maalesef çocuklara böyle bir resim, böyle bir çerçeve sunmuyor. Onlar da evlerinde, sokakta, medyada, sosyal medyada karşılaştıkları şiddeti ve ötekileştirmeyi birbirlerine yansıtabiliyorlar.

Derste “bütün insanlar eşittir” diye anlatıyorsunuz ama sonra…

Mine Soysal: Sevgili Çelik, dile yerleşen ve sinsice kullanılan ayrımcı, ayrıştırıcı öğeler de önemli değil mi? Aynı zamanda sözcük ve deyişlerde sansür iştahı anlaşılmaz boyutlara ulaştı. Okullarda yasaklı sözcükler, desenler, konu ve temalar listelenir oldu! “Flamingo” ya da “salyangoz” sözcüklerini kullanmak yasakmış; artı işareti ya da mayolu çocuklar desenlerde görünemezmiş… Edebiyat eserlerinde yazarın özgün dili, üslubu, arayışları ve seçimleri yerine, Türk Dil Kurumu’nun yetersiz, kabız kuralları geçerli olmalıymış; yoksa çocukların kafası karışıyormuş! WhatsApp ve Instagram öğretmen grupları aracılığıyla sürekli yargısız infazlar yaşanır oldu. Bu nasıl kaotik bir ortam! Neler oluyor ve aslında ne olmalı?

Behçet Çelik: Hayat çok dinamik, çok değişken. Hayatı büsbütün kelimelerle kuşatmak, olanı biteni, aklımızdan geçenleri, hayal ettiklerimizi, sanrılarımızı kelimelerle birebir aktarmak zaten imkânsız. Ama değişim dönemlerinde bu artık iyiden iyiye zor hale geliyor ve dil bir anlamda hayatın gerisinde, biraz yaya kalıyor. Sadece kelimeler de değil; kelimelerin bir araya geliş biçimleri, cümle yapıları, sözdizimleri, bunlar da yetersiz kalabiliyor. İşte edebiyat, mevcut dilin yetersiz kaldığı yerde, dilin kurallarının, yapılarının yetersizliğini bir nebze aşabilmek için bütün bunları kırmayı göze alır.

Günlük yaşantıda, kelimelerin sözlüklerdeki anlamlarının yetersiz kaldığı durumları, duyguları edebiyat yapıtlarında daha iyi kavradığımızı her seferinde fark etmişizdir. Bunu sağlayan, edebiyatçının kelimeleri farklı şekilde örgütleyebilme becerisidir. Haliyle birtakım kuralların yıkılması, anlamların zorlanması, tersyüz edilmesi, kelimelerin anlamlarının karşılıklarının esnetilmesi kaçınılmaz. Yasakçı, sansürcü bakışsa edebiyatçıyı mevcut kurallara sıkıştırıyor. Bu da dilin gelişmesini ve hayatı dil üzerinden ifade edebilmemizi zorlaştırıyor.

Dil vasıtasıyla düşünürüz. Dili belli kurallara sıkıştırdığımızda, düşünce de belli kurallara sıkışır ve yeni bağlantılar kurmak, yeni muhakemeler yürütmek, yeni fikirler ortaya çıkarmak zorlaşır. Bunun yanı sıra, velilerin kaygılarını da anlıyorum; çünkü dildeki alışkanlıklar, satır aralarında çok ayrıştırıcı ve kutuplaştırıcı olabiliyor. Derste “bütün insanlar eşittir” diye anlatıyorsunuz, ama sokağa ya da teneffüse çıkıldığında günlük dile yerleşmiş cinsiyetçi ifadeler okuldaki dersin ötesinde, bilinçaltında bir yerde olumsuzlukları çağırıyor.

Kelimelerin oluşturduğu evrende hayat onurlandırılıyor mu?

Öte yandan, toplumlar büyük bir çeşitlilik içindeler, farklı toplulukların bir araya gelerek oluşturduğu çoğul bir yapısı var artık toplumların. Bu çoğul yapı, bu farklılıklar içerisinde bana olumsuz gelenle, size olumsuz gelen aynı olmayabiliyor. Olumsuzluklar üzerinde uzlaşmamız mümkün değil. “Nasıl olmalı?” sorunuza, benim ya da edebiyatın verebildiğini düşündüğüm cevap şu: Olumsuzluklar değil, olumluluklar üzerine düşünelim. Edebiyatın temel bir önerisi var. Yazılmış ve yazılacak, anlatılmış ve anlatılacak hikâyeler, başkalarının hikâyelerinin anlatılmaya değer olduğunun bize aktarılmasıdır. Bunun doğal sonucu da hayatın, canlılığın vazgeçilmezliği, insan hayatının dokunulmazlığı ve çeşitliliktir; bir örnek olmadığımızdır. İnsan topluluğunun, hatta canlılar topluluğunun çok renkli ve zengin olduğunu vurgulamak, sürekli hatırda tutmak gerekiyor; dolayısıyla buna odaklanmalıyız.

Kelimelerin sakıncalı olup olmadığından daha önemlisi, kelimelerin bir araya gelerek oluşturdukları evrende hayat onurlandırılıyor mu sorusudur. Bu yüzden dikkat edilmesi gereken, metinlerdeki sözcükler değil, bu sözcüklerin nasıl bağlamlarda kullanıldığı. Çocuğa, gence nasıl bir hayat tasavvuru, kavrayış, dünya ve evren sunulduğudur. Öte yandan, bir metni içerdiği kelimelere indirgemek anlamına gelen kelime hafiyeciliği müthiş bir kolaycılıktır. Halbuki bir metni anlamak, o kelimelerin bir araya gelerek oluşturduğu daha bütünsel evreni kavramaktır. Dikkat edilmesi gereken temel nokta biraz da bu gibi geliyor bana.

Mine Soysal: Bütün bunların içinde, eğitimci psikolojimiz de ciddi hasar aldı ve hızla büyüyor bu hasar. Son yıllarda sanki daha çok eğitimcimiz yalnızlaştı, yıldı; susmayı, görmezden gelmeyi yeğler oldu. Çocuğunu “en şahane” sanan, diğer çocukları umursamayan, eğitimciye işini öğretme hadsizliğindeki “helikopter veliler” WhatsApp gruplarında, sınıf kapılarında her an tepelerindeler. Eğitimci o denli yorgun ki, mesleki donanımını ve kişisel kapasitesini artırarak, zedelenen saygınlığını ve güven yitimini bile engelleyemez halde. Pınar Hocam, ne yapacak sevgili öğretmenlerimiz?

Pınar Uyan Semerci: Tek bir yanıtı yok bunun tabii ki. Eğitimde Edebiyat Seminerleri gibi buluşmaların çok kıymetli olduğunu düşünüyorum. Uzun yıllardır sahada, dezavantajlı bölgelerde çalışıyorum. Öğretmenlerimizin sınıf içinde yaşadığı deneyim çok zor. Bu beraberinde çok büyük bir yıpranmışlık getiriyor. Çoğu eğitimci çok büyük bir özveriyle çıkıyor yola, ancak bir şeyleri değiştirememe süreçte çok tüketiyor, yalnızlaştırıyor. Bu nedenle sahada çalışan öğretmenler, akademisyenler, kamu çalışanları olarak birbirimize ihtiyacımız var. Devam edebilmeyi sağlamak, birbirimizden öğrenerek, birbirimizi destekleyerek ve süpervizyonla mümkün olabilir.

Öğretmeni desteklemek, önce öğretmeni iyi tutmak…

Okullarda çalışan arkadaşlarımızın rehberlik birimleriyle desteklenmesi ve sosyal hizmetin orada olması gerekiyor. Biliyoruz ki bunlar yapısal değişimler demek, bireysel kararlarla değişmiyor, ama çok hayati bir nokta.

Çabaladığımız şey, çocuğun iyi olma halini arttırmak ise bunun temel belirleyicilerinden biri çocukların öğretmenleriyle kurdukları olumlu ilişkiler. Örneğin bir öğrenci tek bir öğretmeniyle bile bir hayal kurabiliyorsa, bir kulüp faaliyeti yürütebiliyorsa, bu o çocuğun okuldaki mutluluğunu oldukça olumlu yönde etkileniyor.

Aslında sahada çocuklarla yaptığımız farklı konuşmalardan anladık ki, öğretmenlerimizin birinci görevi kendilerini iyi tutmayı başarmak. Gülen, espri yapan, çocuklara nasıl olduklarını soran öğretmenler, çocuklar tarafından heyecanla anlatılıyor. Öğretmenlerin iyi olmalarının, çocukların iyi olmasına katkısı oldukça büyük. Hiç kolay olmadığını biliyorum, çok büyük inat gerekiyor, ama buna ihtiyacımız var. Bunu kurumlar sağlayamıyorsa biz kendi yollarımızı bulmalıyız. Hepimiz tıpkı şu an içinde yaşadığımız gibi çoklu krizler dönemlerinde kendi nefesimizi sürdürecek, soluğumuzu devam ettirecek yolları denemeliyiz.

Bunun yanı sıra, kendi enerjimizi korumaya, yaşatmaya paralel olarak sınıfımızdaki dinamiği yakalayıp çocukların bize eşlik etmesini sağlamalıyız. Bunu sağlayacak uygun araçlar kullanmalıyız. Birlikte üretebileceğimiz, konuşabileceğimiz, dertlerde ortaklaşabileceğimiz ve iyi çözüm örneklerini paylaşabileceğimiz alanlar açmamız gerekiyor. Yol çok kolay değil. Bu söylediklerimin, özellikle en zor yerlerde, en dezavantajlı mahallelerde, ne kadar güç olduğunu biliyorum.

En iyi koşullara sahip okulların içinde bile eğitim tamamen sınav sistemine odaklı ya da üniversitedeki başarıyla ilişkilendirilmiş durumda. Eğitim sisteminin akademik başarıya, sınav başarısına odaklanmasını sorgulamamız gerekiyor. Sosyoekonomik farkların yanı sıra, “eğitimin anlamı” gibi çok önemli bir soru duruyor masanın üzerinde şu an.

Mine Soysal: Evet, yolumuz giderek uzuyor. Sevgili Behçet Çelik, insan hakları ve çocuk hakları gibi kılavuz değerler var elimizde. Ama bir yandan da edebiyatın, felsefenin bu kılavuzlukta bence çok önemli bir yeri var. Genç kuşakların özellikle son 7-8 yılda tırmanan zihinsel yalnızlığını giderecek sihirler saklı mı bir yerlerde?

Behçet Çelik: Yetişme çağı çok sancılı bir süreç, bunu hepimiz yaşamışızdır, daha sancılı olanlarına çevremizde tanık olmuşuzdur. Çünkü çocuklar ve gençler, kendilerini bir özne olarak ortaya koymak, görülmek, sözlerinin bir kıymeti olduğunu kabul ettirmek, özellikle yetişkinler tarafından işitilmek için ciddi mücadele veriyorlar. Tahmin ediyorum, bu sözünü ettiğiniz zihinsel yalnızlık, en önce ve en önemli olarak aile içinde başlıyor. En yakınları, en sevdikleri insanlar bile onları işitmediğinde ya da fikirleri onların fikirleriyle örtüşmediğinde yaralayıcı olabiliyor.

Edebiyat, benzerlerimizin ve benzemezlerimizin dünyası…

Yalnızlık hissinin en ağır hallerinden biri bu. Özellikle ergenlerde sık gördüğümüz öfkenin temel nedenlerinden birinin bu yalnızlık hissi olduğunu düşünüyorum. Anlaşılamamak, daha kötüsü hiçbir zaman anlaşılamayacağı kanaatine varmak. Bunun öfkeyi çoğaltması kaçınılmaz oluyor. Edebiyatın burada bir etkisi var mı? En başta vurguladığım konu; edebiyat bize dünyada benzerlerimizin ve benzemezlerimizin olduğunu gösteriyor. Dertlerimizi, bizimle aynı sıkıntıları çekenlerin varlığını gösteriyor. Bu, yalnızlığı kıran bir şeydir. Sihir dediniz ya, belki de sihir burada. Edebiyatın bizi hem benzerlerimizle hem benzemezlerimizle buluşturmasında. Hem kendisinin biricik bir varlık olduğunu bilmesi, ama başka biricik varlıklarla beraber bir ekosistem içinde var olduğunu fark etmesi. Bunu bilmek, gençlerde hak ve sorumluluk duygusunu da geliştirir.

Edebiyat çok özel bir deneyim sunuyor bize. Kurmaca bir evrenin içine giriyoruz. Bize varmış gibi gelen, ama var olmayan bir dünyada, bir ya da birkaç hayattan kesitleri çok içeriden yaşıyoruz. Bu, az önce değindiğim gibi, duygusal bir eğitim ama aynı zamanda bir yurttaşlık bilgisi de kazandırır edebiyat bize. Yurttaşlık bilgisi dersi eskiden varmış, şimdi neden olmasın? Son zamanlarda şu soruların cevaplarına gerçekten çok ihtiyacımız var: Yurttaş olmak nedir? Haklarımız ve sorumluluklarımız nelerdir?

Edebiyat vasıtasıyla girdiğimiz özel evrenden aldığımız o özel deneyim bize başka dünyaları, başka dünyalardaki işleyişleri anlatırken, bir yandan da ilişkiler ağının nasıl olduğunu, nerede tökezlediğini ya da nasıl olduğunda tökezlemediğini de gösterdiği için yurttaş olma bilinci hakkında da bir şeyler anlatır. Hatta hak ve özgürlükler hususunda bilgilerin ötesinde sezgi veren bir büyüsü var gibi edebiyatın…

Yaratıcı okuma uygulamaları neleri değiştirebilir?

Mine Soysal: Konuştuğumuz çok kapısı ve penceresi olan bir konu. Amacımız bir şeyleri çabucak çözmek değil, en yakınımızda deneyimleyebileceğimiz ya da önümüze ödev olarak koyabileceğimiz başlıkları yakalamaya çalışmak. Dolayısıyla son sorumu ikinize de yöneltmek istiyorum. Eğitimde nitelikli, özgürleştirici edebiyat okumaları ve yaratıcı okuma uygulamaları dediğimiz, öğretmenlerimizin çok güzel örneklerini paylaştıkları çalışmalar sayesinde çocukların ve gençlerin zihinlerinde neler değişebilir?

Pınar Uyan Semerci: Çalışmalarımız sırasında ötekileştirmeyi araştırırken, ötekileştirmeyenlere de baktık. Orada gerçekten karşılaşmalar çok önemliydi. Farklı türde deneyimlere açık olmak gerekiyor ama deneyim her zaman elde edebileceğimiz bir imkân değil. Behçet Bey’in söylediği gibi o karşılaşmaları hayal dünyasında da yapabiliyorsa, farklı metinlere maruz kalıyorsa ve hayatın siyah ve beyazdan ibaret olmadığını görüyorsa, griler, hatta farklı renkler içerdiğini de fark ediyorsa, o çeşitliliği deneyimliyorsa, bir tiyatro oyununa gidip şok olabiliyorsa, “Bu kitapla halamın kütüphanesinde karşılaştım, dünyam değişti,” diyebiliyorsa bu da bir karşılaşmadır. Klişe gelebilir ama başka alternatifler olmadığı zaman tüm bunlar gerçekten ufuk açıcı oluyor. Edebiyat ve tiyatro gibi farklı sanat biçimleri o empatiyi anlamaya katkı sunuyor, başka yaşamları görmek, anlamaya çalışmak hepimiz için çok önemli.

Bir diğeri de soru sormak. Çocuklara soru sordurmanın çok hayati olduğunu düşünüyorum. Yaratıcı okumalar, soru sormayı ve okuduklarını görsel dünyalarında hayal etmelerini sağlıyor. Doğru soruyu formüle edebilmek çok kritik. Kitaplar soru sormamıza katkı sağlıyor, dili kullanmamıza olanak tanıyor ve başka cümlelerin mümkün olduğunu gösteriyor, düşündürüyor. Sanat, bir sihir, büyü. Hayatı anlamak, başkalarını anlamak kolay değil ama edebiyat mümkün kılabilir diye düşünüyorum.

Edebiyat yalnızlığı çoğaltan değil yalnızlığı kıran…

Behçet Çelik: Edebiyatın ve yaratıcı okuma uygulamalarının çocuklar ve gençlerdeki en önemli kazanımlarından biri, sözünü ettiğimiz yalnızlığın kırılması. Dışarıda müthiş yarışmacı, yıpratıcı ve rekabetçi bir toplumsal hayat var. Münazara ve benzeri yaratıcı okuma etkinlikleri bana şunu düşündürdü: Bu rekabetçiliğin birlikte bir iş görme sonucuna varabilmesi… Bu sayede çocuklar için oyun oynamak sadece yenmek ve yenilmek olmaktan çıkar, bir dayanışma haline gelebilir. Şu da önemli: İster gündelik hayatta ister devlet dairelerinde isterse başka bir yerde dili daha yetkin kullanmamızı sağlar edebiyat. Bir sorunla karşılaştığımızda çözüm için öncelikle derdimizi anlatabilmemiz gerekiyor, bu da ancak dili iyi kullanarak mümkün olabilir.

Şöyle bir yanlış algı var. Çok kitap okuyan çocuğun yalnızlaştığı, sınırlı bir hayatı olduğu düşünülür. Halbuki, edebiyat bize bir içdünya zenginliği kazandırır. Biz o içdünyamızın zenginliğiyle bir başka insanla iletişime geçtiğimizde çok daha doyurucu ve derinlikli ilişkiler kurabiliriz. Bu anlamda, edebiyatın yalnızlığı çoğaltan değil yalnızlığı kıran, yalnızlığı daha olumlu bir ilişki biçimine dönüştüren yanı var. Edebiyat bana her zaman bir iç dökme imkânı gibi gelir. Yazmak anlamında değil, iyi bir kitap okumak da insanın bir anlamda içini dökmesidir. Bunun da bugün temel ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum. Yaratıcı uygulamalar yapan öğretmen arkadaşların çalışmalarındaki gibi bir çocuğun “Bu kitabı sevdim çünkü…” sorusuna yanıt düşünmesinin de bir tür iç dökme olduğu kanısındayım.

Mine Soysal: Sözleriniz, paylaştıklarınız bizim için çok kıymetli. Biriktirdiklerimize bakalım: Açık iletişimi her koşulda denemekten, kendimizi, entelektüel kimliğimizi donatmaktan, her insana eşit ve önyargısız davranmaktan, daha çok insana, cana sevgi ve saygı duymaktan vazgeçmiyoruz. Daha çok okuyup düşündükçe, olanı biteni daha doğru kavrama, ne yapmamız gerektiğini anlama şansımızı artırabiliriz. Bunu hep birlikte başaracağız, inanıyoruz.