Eğitimde Edebiyatta Yenilikler: Basılı Kitap, Dijital Okuma, Yapay Zekâ

Eğitimde Edebiyatta Yenilikler: Basılı Kitap, Dijital Okuma, Yapay Zekâ

Edumind Eğitim Teknolojileri A.Ş.’nin kurucu ortağı ve CEO’su, eğitim girişimcisi Özgür Özbostanlar, dijital okuma olanaklarının ve yapay zekâ araçlarının, okuma kültüründe ve eğitimde edebiyatta açabileceği yeni ufukları, olanakları ve fırsatları paylaşıyor.

Teknolojiyi geliştiriyoruz ama çok iyi biliyoruz ki, bir çocuğun hayal dünyasını büyüten şey algoritmalar değil, hikâyelerdir. Edebiyatın eğitimde açtığı yeni ufuklara, basılı kitap, dijital okuma ve yapay zekâ üzerinden bakacağız. Çıkış noktamız çok net. Çocuğun iyi bir metinle kurduğu bağ hâlâ merkezde. Değişen, bu bağı kurarken kullanabileceğimiz yolların çoğalması.

Önce hepimizin sınıfta karşılaştığı bir soruyla başlayalım: Çocuklar okumuyor mu, yoksa biz onların okuma biçimlerini yeterince okuyamıyor muyuz? Bir öğrenci düşünelim: Kitaba başlamakta zorlanan, ama sevdiği bir konuyla karşılaştığında merakla soru soran bir öğrenci… Acaba o çocuğun okumayla arasındaki mesafeyi hangi deneyim azaltabilir? İlgi duyduğu bir karakter mi, birlikte yapılan bir okuma mı, metne eşlik eden bir ses mi?

Konumuz “kitap mı, ekran mı” değil!

Okuma kültürünü güçlendirmek için önce çocuğun nerede olduğunu anlamamız gerekiyor. Bunun için edebiyatın ona ne sunduğunu hatırlamalıyız. Edebiyatın değişmeyen gücü, çocuğa kelime, duygu, hayal, empati ve düşünme alanı açmasıdır. Bir karakterin korkusunu okurken kendi korkusunu tanıyabilir, başka birinin kararını tartışırken kendi düşüncesini kurmaya başlayabilir. Bir kitabın çocukta bıraktığı iz, bitirdiği sayfa sayısından çok daha geniştir. Bazen tek bir cümle, uzun süre aklında kalır ve yeni bir sorunun başlangıcı olur. Biz eğitimciler için değerli olan, bu karşılaşmalara yer açmaktır. Dijital araçları da bu ilişkinin içine metinle kurulan bağı güçlendirecek biçimde yerleştirebiliriz.

Temelimizde basılı kitaba saygı var. Basılı kitap, okura metinle baş başa kalabileceği bir alan sunar. Sayfaya geri dönmek, bir cümlede durmak, okuduğunu zihninde canlandırmak bu deneyimin parçalarıdır. Özellikle uzun bir hikâyenin içinde kalmak için zamana ve dikkate ihtiyaç duyarız. Sınıfta bu zamanı korumak, muhakkak ki çok kıymetlidir.

Basılı kitabın sunduğu bu imkânları korurken farklı çocukların farklı desteklere ihtiyaç duyabileceğini de düşünüyoruz. Tam da burada, kullandığımız aracı neye göre seçeceğimiz önem kazanıyor. Buradaki konumuz “kitap mı, ekran mı” değil. Bu tamamen yanlış bir soru.

Her çocuğun ihtiyacı olan destek farklı…

Hangi çocuk, hangi amaçla, hangi metni, hangi ortamda daha iyi okuyabiliyor? Örneğin, bir öğrencinin uzun bir öyküye odaklanması için sessiz bir ortam ve basılı kitap uygun olabilir. Başka bir öğrencinin bilmediği bir kelimeyi anlaması için kısa bir ses desteği yararlı olabilir. Aynı çocuk farklı zamanlarda farklı desteklere de ihtiyaç duyabilir.

Dolayısıyla, seçimlerimizi cihazın, yani kullandığımız araçların yeniliği üzerinden değil, okuma amacımızın üzerinden yapmalıyız. Öğretmenin gözlemleri tabii ki çok belirleyicidir ve bu bakış, dijital okumayı da doğru değerlendirmemize yardımcı olacaktır.

Dijital araçlar artık hayatımızda büyük bir yer tutuyor. Bu yüzden her biri için aynı soruyu sormalıyız: Bu kullandığımız araçlar, çocuğun metne daha dikkatli bakmasına yardımcı oluyor mu? Dijital okumanın değerini, ekranda geçirilen süreden çok metinle kurulan ilişkinin niteliğinde aramalıyız. O ilişkinin nasıl değerlendirileceği konusunda son zamanlarda da çok gündemde olan PISA sonuçları geniş bir çerçeve sunuyor.

PISA’nın (Programme for International Student Assessment – Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı) verileri, “okuma”yı sadece kelime ya da metni seslendirebilmenin ötesinde, okunan metni anlama, bilgiyi kullanma, değerlendirme ve üzerine düşünme olarak ele alıyor. Okuma, artık satırı takip etmekten çok daha fazlası.

Bunu bir öykü olarak düşünelim. Bir çocuk olayları doğru sıralayabilir. Peki, karakterin neden öyle davrandığını açıklayabilir mi? Bu açıklamasını metindeki bir ayrıntıyla ya da örnekle destekleyebiliyor mu? Başka bir ihtimali düşünebiliyor mu?

PISA’nın 15 yaş grubundaki öğrencilerin okuma becerilerini gösteren 2018-2025 yılları arasındaki verileri, karşılaştırılabilir verisi bulunan 74 eğitim sisteminin 56’sında okuma başarısının düştüğünü gösteriyor. PISA’nın 2018 raporu, kurmaca ve uzun metin okuyan öğrencilerin, daha yüksek okuma puanları elde ettiğini gösteriyor. Son yıllarda birçok ülkede çocukların keyif için okuma oranlarında düşüş raporlanıyor ve bu da bize, çocuğu yeniden metne çağıracak köprüler kurmamız gerektiğini söylüyor. (PISA görseli)

Yapay zekâ, öğretmenin rolünü azaltmıyor, derinleştiriyor.

Burada tek bir neden sonuç ilişkisi kurmak, bütün gerilemeyi tek bir araca ya da alışkanlığa bağlamak da doğru olmaz. Çocuklara nitelikli edebiyatla karşılaşma fırsatı ve okuduklarını tartışabilecekleri ortamlar sunmalıyız.

Peki, bu daveti çocuklara nasıl ulaştırabiliriz? Bir çocuk kendisini okur olarak görüyor mu? Kitap seçerken kendi merakına ve ilgisine karşılık bulabiliyor mu? Okudukları hakkında konuşabileceği birileri var mı? Okuma alışkanlığını ele alırken bu sorular kesinlikle çok önem kazanıyor. Onu tanıyan bir öğretmeninin önerisi, arkadaşının heyecanla anlattığı bir hikâye ya da ilgisini çeken bir konu bunun için başlangıç olabilir.

Çocuğu yeniden metne çağıracak köprüler kurmak, onun okur kimliğini desteklemek anlamına geliyor. Tabii ki bu köprülerin kurulmasında öğretmenlerimizin rehberliği belirleyici. Yapay zekâyla ilgili sunumlarımızda öğretmenlerimizden en çok gelen soru “Yapay zekâ bizim işlerimizi köreltecek mi?” oluyor. Tersine; yapay zekâ, öğretmenin rolünü azaltmıyor, derinleştiriyor.

Bir sınıftaki öğrencilerin okuma ihtiyaçları muhakkak ki birbirlerinden farklı. Biri kitaba başlıyor ama yarım bırakıyor. Biri hızlı okuyor ama okuduğunu açıklamakta zorlanıyor. Bir diğeri sesli okumada desteğe ihtiyaç duyuyor. Dijital sistemler, uygun biçimde tasarlandığında bu süreçlerle ilgili bazı işaretleri öğretmenlerimize sunabilir. Bir göstergenin ne anlama geldiğini, tabii ki çocuğu tanıyan öğretmenlerimiz değerlendirebilir. Örneğin, aynı paragrafta tekrar tekrar duran bir öğrencinin bu durumu, kelime güçlüğünden, dikkatinin dağılmasından ya da metni anlamaya çalışmasından kaynaklanabilir. Veriyi tek başına etiket olarak kullanamayız. Anlamı yine öğretmen kuracaktır. Teknolojiden beklentimiz, bu dikkatli rehberliği daha uygulanabilir kılmasıdır.

Çocuğun düşünme sorumluluğunu korumak…

Yapay zekâ edebiyata ne katabilir? Kişiye uygun kitap önerisinde bulunabilir. Karakterlerle güvenli sohbet edebilir. Yazma etkinlikleri yapabilir. Okuma sonrası düşünme sorularını öğretmenlerimiz için hazırlayabilir. Bunlarla ilgili kelime çalışmaları yapabilir, hatta açık uçlu sorular hazırlayıp onların her bir öğrenci için ayrı ayrı değerlendirilmesini sağlayabilir. Ancak asıl değer, çocuğun metinle daha fazla düşünmesidir. Her etkinliği aynı ölçütle değerlendirelim. Çocuk daha çok düşünüyor mu? Daha dikkatli okuyor mu? Kendisini daha iyi ifade ediyor mu?

Bu ölçütler, bizi teknolojinin sınırlarını da konuşmaya götürüyor. Evet, sınırlarımız olmalı. Nasıl ki çocukların dijital kullanımlarında sınırlamalara gidiyorsak, eğitim teknolojisi alanında faaliyet gösteren bizler için de en önemli şey, sınırları doğru çizebilmek.

Etik sınırları, teknolojik ve pedagojik sınırları üç alanda değerlendiriyoruz. Öncelikle, çocuğun düşünme sorumluluğunu korumalıyız. Bütün amacımız, çocuğu düşünmeye teşvik etmek. Yapay zekâ, çocuğun yerine düşünmemeli. Öğretmenin pedagojik sezgisini gölgelememeli. Sistem öneriler üretse bile bunların öğrenciye ve öğrenme araçlarına uygunluğunun teyidini yine öğretmenler vermeli. Dahası, edebi metnin estetik ve duygusal boyutlarını da korumalıyız. Her hikâyeyi tamamlanacak görevler dizisine çevirdiğimizde, çocuğun hikâyeyle baş başa kalacağı alanları azaltabiliriz.

Amacımız edebiyatı ölçmek değil, edebiyatla büyümek. Her okuma deneyiminin sonunda bir puanlama olmak zorunda mı? Bir çocuğun sevdiği karakterleri günler sonra hatırlaması, bir cümleyi arkadaşıyla paylaşması ya da kitabın sonunu düşünmeye devam etmesi değerlidir. Kurduğumuz dijital sistemler bunu desteklemeli ve edebiyatın ruhunu daraltmamalıdır.

Dijital özgüvenimiz var ama tabanımız yok!

Türkiye’nin dijital eğitimde dünyada nerede olduğuna bakıldığında, veriler kötü bir tablo göstermiyor. Ancak kullanım anlamında çok da iyi bir noktada değiliz. Türkiye’de üç ayrı boyutu birlikte değerlendirmeliyiz: erişim, kullanım ve beceri. Bilgi teknolojileri alanında gelişmişlik göstergesinde, Türkiye 100 üzerinden 88,5 puanla OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development – Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) ülkeleri arasındaki sıralamada, 164 ekonomi içinde 63. sırada. Avrupa ülkeleri arasında 45 ülke içinde 38., üst orta gelir grubundaysa 45 ülke içinde 9. sırada. (TR’de dijital görseli)

Hanelerdeki internet erişimi %96 ile AB ortalamasının üzerinde. 16-74 yaş arasındaki nüfusun her gün internet kullanımı %87 ile AB ortalamasına çok yakın. Düzenli internet kullanımı Türkiye’de yaklaşık %89,2 iken okullarda bilgisayar ve internete erişimin oranıysa %100. (Dijital entegrasyon görseli)

Veriler ilk başta ilginç ve mutlu edici gibi görünse de bir tezata doğru gidiyoruz. Haftada en az bir kez okul ödevini dijital ortamda hazırlayan öğrenci oranına bakıldığında, OECD ortalaması %37’yken, Türkiye’de bu oran %19. Yani 53 ülke içinde 51. sıradayız. Gerçek dünya problemleri hakkında haftada en az bir kez internetten bilgi araştırması yapılmasının OECD ortalaması %34,9 iken Türkiye’de bu oran %20,3. Bunda da 53 ülke içinde 52. sıradayız. İnternette bulduğu bilginin kalitesini kolaylıkla değerlendirebildiğini söyleyen öğrencilerimizin sayısı da %58.5; OECD ortalamasıysa %51. Dijital özgüvenimiz var ama maalesef tabanımız yok gibi gözüküyor.

Bunu destekleyecek başka verilerimiz de var. İşinde yapay zekâ kullanan ortaokul öğretmenlerimiz Türkiye’de %24, son ay içinde en az bir çevrimiçi ya da hibrit ders yapan öğretmenlerimiz %7. Yapay zekâ kullanmayan öğretmenler içinde gerekli bilgi ve beceriye sahip olmadığını söyleyenler %72, ama bu dünya genelinde yüksek bir ortalama. Yapay zekâ kullanmayan öğretmenler içinde okulunda gerekli altyapının bulunmadığını söyleyenler %71. Aslında bu oranlar, altyapımızın bir noktaya kadar yeterli olduğu, ancak verimli kullanım alanında çok da tatmin edici seviyelere ulaşamadığımızı gösteriyor. Bir diğer deyişle, sadece ekrana bakıyoruz.

Türkiye’de sorun artık sadece internete erişim değil. Asıl ihtiyaç öğretmeni güçlendiren, ölçen, geri bildirim veren ve öğrenciyi üretken dijital öğrenmeye taşıyan bir eğitim teknolojisi modeline geçmek. Kitabın açtığı düşünme alanından, dijital okumanın sunduğu imkânlardan ve yapay zekânın sağlayabileceği destekten söz ettik. Hepsini bir araya getiren, çocuğun metinle kurduğu ilişkinin niteliği. Yönümüzü belirleyen ise çocuğun ihtiyacı ve öğretmenin pedagojik kararıdır. Asıl meselemiz çocuğu iyi metinlerle, iyi sorularla ve iyi öğretmenlerle buluşturmak.