Zorbalık Gerçeğiyle Yüzleşmek

Eğitimci, yazar Müjdat Ataman, ailede, okulda, sokakta ve sosyal medyada giderek tırmanan şiddet ve zorbalık gerçeğini psikolojik, sosyolojik ve toplumsal boyutlarıyla ele alıyor. Hem bu gerçekle yüzleşmek hem de bu zorlu labirentten çıkabilmek için yeni yaklaşımlar ve ipuçları paylaşıyor.

Zorlu ve çok gergin bir konu. Neler olmalı, ne yapılmalı diye düşünüyoruz, ama öfke o kadar fazla ki ne yapılacağını bilemez halde sürükleniyoruz.

(çocukluk görseli)

Bu bizim çocukluğumuz. Yani Türkiye’de olmasa bile bizim dönemin çocukluğu. Hemen hemen herkes sokakta oyun oynamıştır diye düşünüyorum. Yine büyük bir çoğunluk da küçükken kaybolmuştur. Peki aranızda çocuğumu kaybettim, çocuğum kayboldu diyen kaç kişi vardır? Hepimiz kaybolduk, ama bugün çocuğumuzu kaybetmiyoruz. Dönemi anlamak adına çok önemli bu.

Gittiğim okullarda en son sıra dayağını kim yedi diye sorduğumda, 2000’li bir arkadaşımız el kaldırmıştı. Hepimiz okullarda dayak yedik ama bir noktada bu da durdu. Yarın herhangi bir okulda bir öğretmen çocukları tahtaya dizip ellerine cetvelle vursa bütün haber kanalları orada olur.

20 yılda değişen çocukluk ve toplum…

(waltons dizi görseli)

Büyüdüğümüz evlerde, çocukluğumuzda çok izlenen dizilerden biriydi Waltons Ailesi – The Waltons. Çok çocuklu ve sıcacık bir evde, sevgi üzerine verilen mesajlarla dolu bir aile dizisi. Bizde de Süper Baba, Yeditepe İstanbul, Bizimkiler gibi örnekleri var. Bunların hepsi bir döneme etki eden, ekilen tohumlardı: sevgi, güzellik, tatlılık, okul… Okul dediğimiz kavram, bir zamanlar bizim için tek bir şeydi: Bir sonraki adıma açılan önemli bir kapı. O kapıdan geçmediğimizde kocaman kocaman yerlere gidemezdik, hayat bizim için bambaşka olamazdı. Okumak zorundaydık, ancak okursak bir yerlere gelebilirdik.

Dünyada her şey form değiştirdi, bir tek okul form değiştirmedi. 1800’lerde yaşayan bir öğretmeni bugün sınıfa soksanız kaldığı yerden devam edebilir. Akıllı tahtayı iki günde çözer. Biz form değiştirmedik, ama okulculuk değişti. Okul eskiden bizim için umut olan bir yerdi, ama bugünün çocukları için umudun olduğu bir yer değil. Hepsi zorunluluktan oradalar. Sinemaya gitmek bir seçimdir. Ancak okul, 180 gün boyunca zorunluluktan gidilen bir yerdir. Heyecanlı değil, kaliteli değil…

(oyun parkı görseli)

Bu bir çocuk oyun parkı. Böyle bir oyun parkı mümkün değil. Her şeyi pamuklara sardık. Çalıştığım okulların birinde bir demir vardı ve çocuk etrafında dönüyordu. Bir anne, “Buraya kafasını vurabilir ama,” dedi. “Evet vurabilir,” dedim. Hatırlıyor musunuz? Düşe kalka büyümek diye bir şey vardı, artık kimse düşe kalka büyümüyor. Artık kolu alçılı ya da dizinde yaralar olan çocuk görmüyoruz, çünkü çocukluk değişti. Eskiden çocukları el öpüp harçlık almaya gönderirdi ebeveynler… Şimdi kim çocuğunu para alsın diye bir yerlere gönderir? Hiçbirimiz göndermeyiz.

Prenslere ve prenseslere öğretmenlik yapıyoruz.

Artık hepimiz helikopter ebeveyniz. Çocuğumuzun başına bir şey gelmesin diye bekliyoruz, çünkü onlar bizim değerlilerimiz. Okula gönderdiğimiz prensler ve prensesler gibiler. Dilimize bile yansıdı artık bu durum: Ödevimizi yapmadık, boğazımız ağrıyor… Çocuklarının arkasından koşan anne babalar çağındayız. Dizilerde şiddetten geçilmiyor ama biz eğitimciler, her biri muhteşem ve harika olarak okula gönderilen prenslere ve prenseslere öğretmenlik yapıyoruz.

Ve eşiğin kırıldığı âna gidiyoruz. Hepimiz bir basınç yiyoruz. Hükümetten, Milli Eğitim Bakanlığı’ndan, anne babalardan, okul yöneticisinden, il ya da ilçe milli eğitim müdürlerinden… Bu basıncı yemeyen eğitimci var mı? Çılgınlar gibi karışıyorlar.

(şeker portakalı görseli)

Şeker Portakalı (José Mauro de Vasconcelos, Meu Pé de Laranja Lima, 1968), bir zamanlar İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü tarafından yasaklandı ve listelerden çıkarıldı. Neden? İçinde “salak” sözcüğü geçiyor diye… Peki okullar ne yaptı? “Başımız belaya girmesin, bunu okuyunca ne olacak zaten,” diyerek çıkardılar. Herkes kendi alanından taviz vermeye, çekilmeye başladı. Herkes kendi alanında durması gereken yerde durmadığında işin rengi de değişmeye başladı. Çünkü biz eğitimciler artık sadece onların söylediklerini yaptığımız bir noktaya geliyoruz.

Zorluk nedir? Zorbalık nedir?

Hayatımızda yeni bir noktaya geldik: kavram çatışması. Kavramlar birbirine girdi. Zorluk nedir, zorbalık nedir? İşin içinden çıkılmaz bir noktaya geldik. Bir anne gelip, “Müjdat Bey, arkadaşı çocuğumuza ‘salak’ demiş, bu zorbalığı nasıl engelleyeceksiniz bilmiyorum,” diyor. “Siz neden konuşuyorsunuz? Çocuğunuzun sözcüklerini neden çalıyorsunuz?” dedim. Bundan bağımsız, bir öğrencinin başka bir öğrenciye “salak” demesi kadar keyifli bir şey olamaz. Çünkü bu olağan büyüme yolculuğudur.

Bir gün kızım Umay’la ilgili annesi aradı ve “Müjdat, Umay’ın kaşları birleşik ve dalga geçiyorlar,” dedi. Evet, kaşları birleşik ve arkadaşları “tek kaş” diyorlar. Ne yapacağız? “Yarın okula gideceğim, bütün çocukları tehdit edeceğim. Benim kızıma tek kaş diyeni gebertirim, diyeceğim. Ne dersin?” dedim. “Saçmalama,” dedi. Tabii ki saçmalamayacağım. Umay bununla büyümeyi öğrenecek, biz buna “baş etme” diyoruz.

Bu bir zorluktur, zorbalık değil. Çünkü çocuklar bununla eğleniyorlar. Büyüme yolculuğu, sosyal ve duygusal bir büyümedir. Bu büyümenin bir adımı da olumsuz duygularla baş etmektir. Negatif olana toleransı olmasıdır. Biz çocuklarımızın negatife toleransını sıfıra indirgedik. Çocukların arasındaki diyaloglara kafamızı neden uzatıyoruz? İki çocuğun çatışmasına neden giriyoruz? Aileler çatışıyor, WhatsApp gruplarında sürekli yazışıyor, her çocuk travma yaşıyor. Çocuklar artık hiçbir şeyle baş edemez duruma geldiler, çünkü onları hep pamuklara sarıyoruz ve istiyoruz ki hiçbir sorun yaşamasınlar. Ancak işin toplumsal tarafını, yani zorbalık boyutunu görmüyoruz.

Bugün en çok konuşulan konu, zorbalık. Öncelikle, PDR’nin (Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik) norm sayısının artması gerekiyor. Öğretmenlerin vaka temelli zorbalık eğitimi almaları gerekiyor. Çocuğu duymak nedir? Çocuğu dinlemek nedir? Bir cümle yakaladığınızda bile çok şey yakalamış oluyorsunuz. Bir çocukla sohbet ederken elinizi uzattığınızda geri çekiliyorsa, belli ki fiziksel bir şiddet görüyor. Bunu görebilmek önemli ve bu da ancak eğitimle olur.

“Değer”i verebilseydik böyle olmazdı…

O kadar farklı görüşler uçuşuyor ki havada. Her şeyi öğretmenden beklemeyin diyen, anne babalara bakamayacakları çocukları dışarı saldıklarını söyleyen, psikolojik danışmanları suçlayan, okumayan çocuğun okulda ne işi var yorumuyla zorunlu eğitim kısalsın diyenler, ortaokuldan sonra kız çocukları evlendirilsin diyenler… Herkesin çok net, sert görüşleri var ve kimse esnemiyor. Kimse de, “Bir dakika, burada biz ne yapabiliriz?” sorusunu sormuyor. Dahası, “Bireyleri suçlayamayız. Sistemi değiştirmek ve dönüştürmek için şu adımlar atılmalı,” diyemiyor. Yıllardır “değerler eğitimi” lafını duyuyoruz, bir süre de “maarif modeli” duyacağız. “Değer” denilen şey, kitabın üzerine yazınca verilmiyormuş demek ki sevgili Milli Eğitim! Verebilsek böyle olmazdı. Peki, Milli Eğitim kurumumuz özeleştiri yapıyor mu? Kimi sorgulayacağız? Sistemi sorgulamak zorundayız elbette, ama ona da hiçbir şey diyemiyoruz. Kolaya kaçıyoruz, ailelere sataşıyoruz, çocuklara, gençlere sataşarak devam ediyoruz.

Pırıltılı bir kültürden geliyoruz. O pırıltıyı sağlayan, bir dönemin aydınlanmacı kuşağıydı. Onlar benden ötesi için var olan kişiler ve benden ötesi için bir şey yapmaya çalışıyorlar. Öğretmen boyun eğmez, öğretmen el öpmez, öğretmen emir dinlemez diyor Fakir Baykurt ya da İsmail Hakkı Tonguç’un kültürü. Ve onların dilinde tek bir şey var: “Candan açtık cehle karşı bir savaş.” Bu kimin marşı? Bizim marşımız, öğretmenin marşı. Ne oldu cehle karşı savaş? Bir saniye, ara verdik. “Biz şu anda kendi korunaklı alanımızda durmaya çalışacağız, ses çıkartmazsak, esnemezsek iyi olur!” noktasına doğru emin adımlarla giriyoruz.

Bugün bu kadar helikopter ebeveyn, bu kadar öğretmenin içinden geçiyorsa burada sorumlu öğretmendir. Pedagojiyi bilen biziz. Çocuk psikolojisini bilen biziz. Bir veli gelip, “Ay kayıp kutusuna bir bakayım mı montu kalmış çocuğun,” dediğinde, “Bir dakika, başka bir şey konuşuyoruz, kayıp kutusuna benimle konuşmanız bittiğinde bakarsınız,” demiyoruz.

Tek bir şeyi dönüştürerek her şeyi değiştiremeyiz!

Geri adım ata ata öğretmenliğin geldiği noktayı bambaşka bir noktaya getirdik. Bunu yapan milli eğitim bakanları değil, biziz. Çünkü Baykurtlar gibi, Tonguçlar gibi durduğumuz yerde durmadık. Zor nedir, zorbalık nedir, biz bununla nasıl mücadele ederiz konusuna kafa yormayıp, sosyal hizmetler uzmanlarını okula çağırmadık. “Hey, burada çok önemli bir şey var. Buraya bir bakar mısınız?” demedik. Kaçınıyoruz, aman başımız belaya girmesin! Ama artık girsin, girmeli, durmamız gereken yerde durmalıyız. Çünkü öğretmenlik böyle bir şey.

Böyle bir dönemden geçiyoruz. Bir tarafı aydınlık, bir tarafı çok karanlık. Ama içimizdeki aydınlık taraf yaşamak zorunda. Çünkü eğitim ve okuldan bahsediyorsak, o pırıltı hâlâ orada. Umut olması gereken biziz ve umutlu anlara sarılmamız gerekiyor. Çünkü zorbalıkla baş etmek için sistemi esnetmek kadar umutlu anları da tutmamız gerekiyor. Bir çocuk durup dururken eline silah alıyorsa, tek sebebi dizi ya da oyun değildir; bu toplumsal bir sorundur.

Tek bir şeyi dönüştürerek, sihirli bir çubukla her şeyi değiştiremeyiz. Ama biz sınıfımızın iklimini değiştiririz, bakışı değiştiririz. O iklim değişirse her şey değişir. Bizi yine edebiyat kurtaracak. Okumak kurtaracak ve okulun umut olması kurtaracak. Çünkü yapılan araştırmalar, öğretmenin, müdür yardımcısının ya da müdürün şiddet vakalarıyla birebir okulu dönüştürdüğünü gösteriyor. Yeter ki biz durduğumuz yerden emin olalım, birçok şeyi düzeltmeye başlarız.