Anlatmanın Cesareti, Hikâyenin Gücü

Edebiyatımızın her yaştan okura seslenebilen çok ödüllü şair ve yazarlarından Çiğdem Sezer, günümüz dünyasının endişe verici zorlu gündeminde kitaplara tutunma olanaklarını ve zihinlere kılavuz olabilen yararlarını paylaşıyor.

Anlatmak bir cesaret işi miydi? Hikâyenin gücü bizi nereye kadar taşıyabilirdi? Bu ve benzeri onlarca soruyla gezdim aklımda. Kendimi hep aynı noktada oyalanırken yakaladım: Yaşama cesareti! Tüm bunlar; yazmak, okumak, okutmak, doğruları savunmak… Hepsi de yaşama cesaretiyle ilgiliydi.

Çağımızda insanlık büyük trajedilerle sınanıyor. Savaşlar, göçler, insan hakları ihlalleri, antidemokratik uygulamalar, doğa katliamları, eğitimin ve eğitimcilerimizin içinde olduğu baskılar, adaletsizlikler… Popüler kültürün dayatmaları, görünme arzusu, alkışlanma isteği, sahip olma güdüsü hem insanı hem de doğayı tahrip etti, ediyor. Çocuklarımız dijital ortamlarda kendi içlerine kapanıp yabancısı oldukları dünyalara açılırken ailelerinden ve sosyal çevrelerinden kopuyorlar. İronik biçimde, bu durumdan şikâyetçi olan ebeveynler de onların bu özelliklerini tetikleyen davranışlar sergiliyor.

Nice sorunun yanıtı “yaşama cesareti”nde…

Eğitim alanındaysa, akademinin ve sonrasındaki sürecin büyük sorunları var. Atanamayan öğretmenler, sağlıklı eğitim öğretim ortamı oluşturamayan hatta can korkusu yaşayan eğitimciler… Bu sosyal çürüme ve diğer travmatik durumlar için söylenecek çok şey var elbette. Hepimiz bu karmaşa ortamının tam da içinde direnmeye çalışıyoruz. Bu süreci daha az kayıpla daha yaşanılır hale nasıl getirebiliriz?

Pes edip koşullara teslim mi olmalıyız, yoksa direnip kendi doğrularımızın altını mı çizmeliyiz? Bunlar ve benzeri nice sorunun yanıtını kendi adıma girişte belirttiğim kavramda buldum: Yaşama cesareti!

Bireyin bu cesareti yoksa, koşullar ne olursa olsun ürküp kaçacak, teslim olacak bir şeyler bulacaktır. Aile baskısı, gelenekler, din, kültür vb. pek çok şey bireyi baskılar. Ya o baskıya boyun eğer ve bütünün özelliksiz bir parçası olursunuz ya da kendi doğrularınızı dillendirip ona uygun bir varoluş geliştirmeye çalışırsınız.

Bunlar, yaşama geçirilmesi bedel isteyen seçimler. İşte bu yüzden yaşama cesaretinden söz ediyorum. Kendi adıma, teslimiyetin en umutsuz varoluş biçimi olduğunu düşündüğümden, başka türlüsünü nasıl gerçekleştirebilirim sorusuna yanıt aradım hep.

Bana çok sorulur: “Hem bu kadar ağır travmaları yazıyor hem de kitabı umutla kapatmamızı nasıl sağlıyorsunuz?”

Sorunları içselleştiriyorum, umudu da.

Burada size söyleyeceğim her şeyi her defasında kendime söyleyerek yapabiliyorum bunu. Sorunları da umudu da içselleştiriyorum. Dünya üzerindeki her şey karşıtıyla vardır. Birileri kötülüğü ve trajediyi besliyorsa, birileri de karşıt durum ve duyguları destekler. Ben de safımı kötülüğün karşısında olanların yanında tutuyorum. Vazgeçmedikçe umut etmeye hakkımız vardır. Üstelik, kendilerine bir gelecek tasarımı borçlu olduğumuz çocuklar var; bizim çocuklarımız…

Söz ettiğim umut, sorunun farkında olan bireyin, gerçekliğe sırtını dönmeden, akılcı çözüm yollarıyla sonuç alabileceği öngörüsüdür. Bunun tersi, iyimser bir umuttur ki bu da bizi edilgenliğe iter. Edebiyatın bu anlamda da işlevsel olması gerektiğini düşünüyorum. Dünyada ve coğrafyamızda bunca yıkım yaşanırken, ülkeler altüst olup taş taş üstünde bırakılmazken sadece iyimser bir umutla mutlu sonlu hikâyeler yazmak, bizi gerçeklikten uzaklaştırır. Bu da otoritenin amacına hizmet eder. Çocuğu gerçeklikten uzaklaştırmak, yanılsamanın içinde yaşatmak. İnancım odur ki “çocuğa görelik” ilkesi gözetilerek, her tür gerçekliği çocuklara edebiyat yoluyla anlatabiliriz. Anlatmalıyız da. Aksi halde yetişkin olduklarında, bugün bizi baskılayan, kapana kısılmışlık duygusunu yaşatan onca şeyi normalleştirmeleri ve benmerkezci bir yaşam kurmaları kaçınılmaz olur. Kollektif bilincin oluşmasında ne yaptığımızın da etkisi vardır ne yapmadığımızın da.

Bizim kapımız, okul kapısıdır.

Yaşlı dünyamız varoluşundan bu yana savaşlar, salgın hastalıklar, depremler, yangınlar ve daha nice felaketle sınandı. Her defasında kendini yeniden kurdu. Bizim yaşamak zorunda bırakıldıklarımız da bunlardan bağımsız değil. İnsan var oldukça bu sorunlar yaşanmaya devam edecek. Bize düşen, olumsuzluklar karşısında durduğumuz yeri sağlamlaştırıp direnmek. Bunu yapmanın kolay olmadığını biliyorum. Deneyimlerimizi birbirimizle paylaşmak ve dayanışma, süreci daha az hasarla atlatmamız konusundaki en büyük yardımcımız. Bu ilk adım.

Biliyorum ki ülkemin ve dünyanın pek çok yerinde, toplumsal travmalar ve adaletsizlikler karşısında aynı duyguları paylaştığım dostlarım, yoldaşlarım var. Bu dayanışma, dayanma gücümü artırıyor. Bu da ikinci adım. Sonraki süreçte elimizdeki olanaklarla neler yapabileceğimizi planlamak gerek. Ya, “Bunca kirliliği temizlemeye benim gücüm yetmez,” deyip dayatılana boyun eğeceğiz ya da, “En azından kendi kapımın önünü temizleyebilirim,” diyerek elimizden geleni yerine getireceğiz.

Bizim kapımız, okul kapısıdır. Bizim kapımız, bireye güçlü ve zayıf yanlarını göstererek onun özgürleşmesine olanak sağlayan edebiyat kapısıdır. Bu kapı, bizi baskılardan kurtaran, kalıpların içine sıkışmamızı engelleyen kapıdır. Bu kapı, yaşamı anlamlandırmamızı sağlayan kapıdır.

İyi bir gelecek tasarımı, ilhamını estetik hayallerden alır.

Edebiyatın ve özellikle şiirin, erken yaşlarda çocuğun dünyasına sokulmasının özgürleştirici olacağını, imgesel düşünce ve felsefi bakış açısının temellerinin bu yolla atılabileceğini, böylece analitik düşüncenin gelişip bilimsel alanda başarının artacağını biliyoruz. Böyle dediğimizde, bunların “ham hayaller” olduğunu söyleyerek itiraz eden kalabalıklar olacaktır. Biz yine de sanatın, edebiyatın ışığında yol alıp, modern ve aydınlık yaşamın temelinde bu türden estetik hayallerin yattığını, aşamadığımız nice sorunun temelinde bu estetik hayal kurma eksikliğinin olduğunu söylemeye ve bunu savunmaya devam etmeliyiz.

İyi bir gelecek tasarımı, estetik hayallerden alır ilhamını. Estetik hayalleri kurup gerçekleştirme yolunda adım atmak da ancak edebiyatla olur. Sınıfa girdiğinizde okuyacağınız küçük bir ağaç şiiri, bahçedeki ağacı sınıfa taşıyacak, çocuk, o ağacın ve ardında yatan ormanın hayalini kurabilecek. Bu da hem çocuğun algısını öğretmene yoğunlaştırmasını sağlayacak hem de bir anlığına bile olsa pencerenin ötesini görmesini sağlayacaktır. Dışarı çıkmanın tek yolunun kapıyı açmak ya da pencereden atlamak olmadığını anlatmanın en has yoludur şiir. Biliyoruz ki, edebiyat bizi ayaklarımızın gidemeyeceği yerlere götüren biricik aracıdır.

Üniversite sınavına hazırlanan yeğenim pek çok yazar ve kitap adı saydığında şaşırmıştım. “Bütün bunları okudunuz mu?” diye sorduğumda şöyle demişti: “Elbette hayır. Kitapları ve yazar adlarını iki ayrı torbaya koyarak eşleştiriyorduk!” Böylece hangi kitabı hangi yazarın yazdığını biliyorlardı. Ama o kitapların birini bile okumamışlardı. Yazık ki eğitimde edebiyat, sınavda işaretlenen doğru seçenek sayısıyla ölçülüyor. Böyle olunca da edebiyatın sezgisel öğretme özelliği ve duygu eğitimindeki rolü yok ediliyor. Oysa deneyimlerimiz göstermiştir ki bu yolla yapılan akademik eğitimlerle alınan en fiyakalı diploma bile bireyin insani duyarlılığına zerre katkıda bulunmuyor.

Korudan ilk çıkanlar, koruda oyalananlar…

İnsanlara edebiyatın gücünü nasıl anlatmalı? Diyelim 22 öğrenciniz var. Bir korunun girişinde durup iki öğrenciyi korudan yaprak, çiçek vb. örnekler toplamakla görevlendirdiniz. Kalan 20 öğrenciye de korunun diğer ucuna ulaşmalarını söylediniz. Öğrenciler, alışılagelen eğitim modeli nedeniyle korunun diğer ucuna ilk çıkanın “yarış”ı kazanacağını düşünecektir. Her biri diğerlerini geçmeye çalışarak “birinci olma” arzusuyla yola koyulur. Aralarından biri belki de hız çağına uygun bir düşünce biçimiyle, yakınlardaki bir arazi aracına atlayıp diğerlerini geçmeye çalışacaktır.

Bütün öğrenciler korunun diğer ucuna ulaştıklarında, kendilerinden bu yolculuk esnasında neler gördüklerini anlatmalarını istediğinizde şaşırırlar. Çünkü önlerindeki yolu tüketmekten başka bir amaçları yoktur ve aralarından geçtikleri ağaçların bile farkında değillerdir. En kısa yoldan diğer uca ulaşmak! Amaç budur ve başarmışlardır. İlk ulaşanlar ödüllendirilmeyi bekler. Bu arada örnek toplamakla görevli iki öğrenci gelir ve siz onlara neler gördüklerini sorduğunuzda, çiçeklerden, kuş seslerinden, ağaçlardaki sincaplardan, deliğe girmeye çalışan tavşandan söz ederler. “Belki de Alice’in yanına gitti o tavşan,” der biri. Diğeri, “O bir tavşan değil, köstebekti; toprağın altındaki yuvasına gitmiştir,” diye ekler. Gerçekte hayvanın tavşan mı köstebek mi olduğunun bir önemi yoktur. Onlar koruda oyalanmış ve farklı bir yaşam deneyimini paylaşmışlardır. Siz isterseniz 22 öğrenciye de bu deneyimin kendilerine ne ifade ettiğini sorup anlattırabilirsiniz. Korudan ilk çıkan neyi başarmıştır? Birinci olmuştur. Peki ama bu nasıl bir şey eklemiştir onun yaşamına? Ya oyalanan o iki öğrenci?

Edebiyat bize koruda oyalanmayı işaret eder. Günlük rutinden sıyrılıp, yaşamı anlamlandıran kazanımlar; kuş sesleri, otların kokusu, dalların arasından sızan güneş ışığının yapraklarla oynaşması, bir bulut parçası, ipi kopmuş başıboş bir uçurtma… Bunlar para etmez, ama bir çuval parayla da satın alınamaz deneyimlerdir. Bu deneyim ve sezgiyle açılır felsefenin kapısı. O kapı bizi dünyanın her yerine elbette bilime de götürecek yola çıkar. Edebiyatın işlevi budur. Yaşamın rutini içinde mekanikleşmekten korur bizi. İnsan olduğumuzu, bir kalbimiz olduğunu, yaşamın ve bireyin biricikliğini gösterir.

Zihin özgürleşmedikçe adil bir dünyayı gerçekleştirmek olanaksızdır.

Yaşama cesareti kavramına dönecek olursam; hem bireysel hem toplumsal değişimlerin itici gücüdür o. Daha iyi, daha adil bir gelecek istiyorsak, dayanağımız, sahip olduğumuz yaşama cesaretidir. Bu cesaret bizi dayatmalardan, baskılardan, kapana kısılmışlık duygusuyla yaşamaktan kurtarıp özgürleştirir. Her birimizin sosyal statüleri, aileleri ve yitirmek istemediği kazanımlarımız var. Yaşama cesareti derken tüm bunları riske atmaktan söz etmiyorum. Ancak konfor alanımızdan çıkmayı göze almadan da bir şeylerin değişmesini bekleyemeyiz. Sağduyulu bir yaklaşımla eğitimci olmanın olanaklarını kullanıp, çocuklarımızı inandığımız değerler doğrultusunda aydınlatabiliriz. Edebiyat bu anlamda en büyük yardımcımızdır. Çünkü iyi metinler, şiirler çocuğa seçenek sunar. Gerçeği işaret ederek daha iyisinin hayal edilebilmesine zemin oluşturur. Çocuğun bireyin zihni özgürleşmedikçe daha adil bir dünyayı gerçekleştirmek olanaksızdır çünkü.

“Peki ama bunun için ihtiyaç duyduğum motivasyonu nasıl sağlarım?” diye sormak istiyor insan haklı olarak. Bizim dayanma gücümüz ve motivasyon kaynağımız, çocuklardır. Onların varlığı her durumda bir özgürlük vaadidir. Ve o özgürlüğe ancak siz eğitimcilerin tutacağınız deniz fenerlerinin ışığında yelken açabilirler. Ebeveyn ve sistem baskısının varlığını unutmuş değilim. Ben de bu sistemde öğretmenlik yaptım ve payıma düşen bedeli ödedim. Hiç kolay olmadı, ama bugün dönüp baktığımda hissettiğim iç huzuru için değerdi doğrusu.

“Her yara bir kapıdır,” der Clarissa P. Estes Kurtlarla Koşan Kadınlar (1989) adlı kitabında. Yarasız beresiz bir dünya da yok, insan da. Hatta zamanın bile yara bere içinde olduğunu söylemek mümkün. O yaraları iyileştirme gücünü bulduğumuzda, daha iyisine giden yolu da açmış olacağız. Edebiyat, yaralarımızı tanıtır bize. Başkalarının yaralarını da tanımamızı sağlar. Ve o yaraları nasıl iyileştirebileceğimiz konusunda ışık tutar. Açılan her kitap kapağı, dünyanın diğer ucunda bize benzeyen birilerini de gösterir. Yalnız olmadığımızı bilmek belki de en çok gereksinim duyduğumuz şey.

Korktuğum için yazıyorum…

Yazmak, benim hem dünyayı algılama hem kendimi var etme hem de dayatılan her şeye direnme biçimim. Her insanın dünya üzerinde kendine has bir varolma biçimi oluşturması gerektiğine inanıyorum. Böylece rutinin bizi yutmasından korunabilir, farklı algı yöntemleri geliştirebilir, çizgisel ilerleyen zamanı derinleştirip dönüştürebiliriz. Bir de öğretmenseniz, bu eşsiz deneyimi çocuklarla birlikte gerçekleştirme şansınız var demektir.

Evet, dünya tehlikeli bir yer. Evet, yollar tuzaklarla dolu. Evet, politik sistemler bireyi baskılayıp kontrol altına almak istiyor. Evet, toplumsal çürüme, öğretmen ve öğrencinin can güvenliğini bile tehdit eder halde. Bütün bunlardan ben de korkuyorum. Çünkü o baskıya boyun eğip teslim olmak istemiyorum.

O zaman korkmalıyım ki, baskıyı azaltıp özgürleşmenin yolunu bulabileyim. İşte bu yüzden yazıyorum, korktuğum için. Ve biliyorum ki kitaplar, en büyük umut etme araçlarımızdır ve baskıcı sistemlerin kitaplardan korkmalarının nedeni budur.

İşte bu yüzden yaşama cesareti diyorum. Çünkü cesarete ihtiyacı olanlar, direnenlerdir. Boyun eğmeyenlerdir. Ve sık sık şu dizeleri geçiriyorum içimden:

“……

Öyle yıkma kendini,
Öyle mahzun, öyle garip…
Nerede olursan ol,
İçerde, dışarda, derste, sırada,
Yürü üstüne – üstüne,
Tükür yüzüne celladın,
Fırsatçının, fesatçının, hayının…
Dayan kitap ile
Dayan iş ile.
Tırnak ile, diş ile,
Umut ile, sevda ile, düş ile
Dayan rüsva etme beni.
Gör, nasıl yeniden yaratılırım,
Namuslu, genç ellerinle.
Kızlarım,
Oğullarım var gelecekte,
Her biri vazgeçilmez cihan parçası.
Kaç bin yıllık hasretimin koncası,
Gözlerinden,
Gözlerinden öperim,
Bir umudum sende,
Anlıyor musun?”

Ahmed Arif’in “Anadolu” adlı şiirinden.